1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

СҮТТҮГ, ӨРЕМЕЛИГ...

Алик, Чойганмаа Уванзайлар.
 
Таңды кожууннуң Кочетов сумузунда 189 өреге бар. Чурттакчыларның саны – 905.   
«Инек – чемгерикчи малым» деп төлевилелде сумуда хөй ажы-төлдүг, эвээш орулгалыг 7 өг-бүле (Шериг-оол, Валерия Оюннар, Руслан, Светлана Оюннар, Айдыс, Алиса Сандактар, Николай, Азияна Оюннар, Алик, Чойганмаа Уванзайлар, Эрес, Анфиса Монгуштар, Чойган Оюн биле Азиана Ондар) киржип турар. Олар инектерниң кажаа-хораазын тудуп, кышты хүр ажары-биле малының чемин четчир кылдыр белеткеп, мал чыл­гаар дузун садып алган. 
 2017 чылдың киржикчилери Алик, Чойганмаа Уванзайлар аалчыларны сүттүг шайы-биле уткуп алды. Ийи инээнден аңгыда (бирээзи боос), хаван, дагаа база тудуп турар. Хаваны февральда төрүүр. Өгнүң эр ээзи — “Хүнчүгеш” уруглар садында таңныыл, а херээжен ээзи — школада техниктиг ажылдакчы. Олар 4 ажы-төлдүг. Уванзайларның өг-бүлези инээниң ажыын көрүп, өремени, сүттүг шайны, кадыкты ажы-төлүнге хайындырып берип турар. Аңаа немей дагааларының чуургалары оларга база өмек-дуза.  
Эрес Оюн биле Анфиса Монгуштуң өг-бүлези төлеви­лелдиң бо чылгы киржикчилери. Олар бызаалыг инээнге немей молдурга садып алган. Мал-маганын кадарар аъды хериминиң иштинде. Өг-бүле 3 уруглуг. Өгнүң эрес-кежээ эр ээзи хериминиң иштинде чуртталга бажыңының тудуун элээн кыла берген. Анфиса Монгуш школада аштакчы. Оон аңгыда өг-бүле “Социал картофель” деп төлевилел-биле 2 шоодай картофель үрезинин алгаш, күзүн 15 шоодай дүжүттү ажаап алган.
Хөй ажы-төлдүг өг-бүлелер Тываның Чазаанга улуг деткимче көргүскени дээш, четтиргенин илередип, малының бажын өстүрери-биле кызымаккай ажылдаарын чугааладылар.
«Инек – чемгерикчи малым» деп төлевилелдиң ачызында хөй ажы-төлдүг, эвээш орулгалыг өг-бүлелер ажыл-биле хандыртынып, уруглары күш-ажылчы кижизидилгеже хаара туттунуп, социал харыысалгазы бедип, азырадыкчы хөөнден үнүп эгелээн.
Малды ажаап тудары – хүн бүрүде чымыштыг ажыл-иш, бедик харыысалга. Чылдың дөрт эргилдезинде инээн, бызаазын карактаар, саар, сүдүн база оон бүдүрген аъш-чемин болбаазырадып, шыгжап чыыры – улуг ажыл.  
Тываның Баштыңының эге­лээни социал төлевилелге республиканың шупту кожууннарындан хөй ажы-төлдүг, эвээш орулгалыг 619 өг-бүле баштайгы ийи чылда киришкен. Бо чылгы киржикчилерниң саны – 250. 
 
МАЛДЫҢ  УКСААЗЫН  ЭКИЖИДЕР
Таңды кожууннуң чагырга даргазының хүлээлгезин күү­седип турар Алик Монгуш малдың уксаазын экижидеринче кол ки­чээнгейни угландырып эгелээнин онзалап демдегледи: “Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң, регионнуң көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем сайыды Эртине Данзы-Белектиң даалгазы-биле кожууннарга тарып боозадылга төптерин тургузары көрдүнген. Таңды кожууннуң төвү Бай-Хаактың төп мал эмнелгезинге кылымал тарып боозадылга чорудар дериг-херекселди алгаш, пунктуну бо чылын ажыткан. Малдың уксаазын экижидери-биле тарып боозадылга ажылының дугайында тайылбыр ажылын чорудуп, социал четкилер, “Таңды-Уула” солуну дамчыштыр чарлалдарны тараткан бис. 
Минусинск хоорайда «Красноярскагроплем» ниитилелден төрүүр 380 инекти тарып боозадырынга четчир ужурлуг сүткүр уксаалыг бүдүрүкчү бугалардан алган үрежилге материалын садып эккелген. 
“Аныяк өг-бүлеге – кыштаг”, “Инек – чемгерикчи малым» губернатор төлевилелдерниң киржикчилериниң мал-маганын тарып боозадыры халас болур. Көжүп чоруур лаборатория аалдарга чедип, тарып боозадылганы чорудуп турар. Малчыннар чүгле боозадылга материалының өртээн (500 рубль) төлээр, а тарыышкын чоруткан мал эмчилериниң ачы-дузазы дээш, оон-даа өске ажылдар халас. 
Бо хүнде кожуунда “Инек – чемгерикчи малым» төлеви­лелдиң киржикчилериниң малы хостуг одарга боозаанын хынаар ажылдар доозулган. Ону тодарадыры-биле Барыын-Хемчик кожуунда “Племсервис” КХН-ден УЗИ аппарадын дилеп ап, кожууннуң мал эмчилери малды ийи неделя дургузунда шинчээн. Кочетов сумузунуң инектери шупту боос болган. Боос эвес болган инектерге тарып боозадылганы катап чорудар. Орай күзүн тарып боозадылганы чорудар болза, инек чайын төрүүр. Өг-бүле кышты өттүр инээн саап, сүттүг болур сорулганы чедип алыры-биле бо ажылды кылып турарывыс бо. Ынчангаш бо хүнде боозаваан инектерге тарыыш­кынны кылыптарга, сорулга күүсеттинип эгелээр. Кыжын элбек сүттүг болур дизе, инектерге сигенден аңгыда, чарба, сенажты белеткеп алыры чугула”.   
Тарып боозадылга ажылы – мал-маганның санын өстүрүп, уксаазын экижидеринге эргежок чугула.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруктары.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.