1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТАЙГА-СЫННЫҢ КЫЗЫ

Күш-ажылдың кижизиниң чылынга 
ТАЙГА-СЫННЫҢ КЫЗЫ 
Бичиизинден тура-ла, тайга-сын аразында тип каан тос чадырга чурттап, иви кадарып өскен мен деп, Адыр-Кежиг суурнуң хүндүлүг чурттакчызы Зинаида Намның сактып чугаалады. Тожунуң көшкүн чону мынчаар-ла иви малын ам-даа кадарып чоруурлар. Ачазы Найдан Кол – хем чурттуг аңчы кижи чораан, а авазы Бараан Серен база үргүлчү-ле тайгага чурттап чораан болгаш аң-мең сегирткен турар сураглыг аңчы. Ынчангаш ол үеде херээжен улус аразындан Ленин ордени-биле шаңнаткан-даа. 
«Аңчы кижиниң караа арга-эзимден ыравас» деп чоннуң мерген сөзү бар. Өгнүң эр ээзи уругларының авазы-биле иелээ аңнаар, балыктаар чорааннар, Өдүген тайгазының кокпа оруктарынга торлуш-даа дивестер. Олар ынчан «Тоора-Хем» совхозтуң ивизин кадарып турган. Мал соондан тайга кезип, көжүп чоруп каар. Уруглары база ада-иезиниң чымыштыг ижинге дузалажып өскеннер. Өг-бүлениң үш дугаар уруу Зинаида база ада-иезин салгаан аңчы чораан. 
Адыр-Кежиг суурга школаны дооскаш, Иркутск хоорайның училищезинче кирип алгаш, мал эмчизи мергежилиниң ортумак эртемин чедип алган. Ооң соон­да дедир-ле төрээн Тожузунче чанып келгеш, совхозка ажылдай берген. Мал эмчилери тайгада ивижилерниң мал-маганын эмнээр дээш каш хондур тайга-таңды кезип чоруптар. Зинаида Намның черле тайгага өскен болгаш аңаа торулбас, харын-даа арга-эзимниң чойган, пөш, кат-тоорук үнген чаагай чыдын магадап ханмас. Оон улаштыр Адыр-Кежиг суурнуң чагырга черинге социал ажылдакчылап, он ийи чыл ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үнген. Аңаа ажылдап келген үезинде сумунуң улуг-бичии чонунга ачы-дузазын көргүзүп, ак сеткилдиг бараан бооп келген. Өөнүң ээзи Александр Намның-биле кады чурттааш, алды уругну төлептиг кижилер кылдыр өстүргеннер. Үлегерлиг өг-бүле кады чурттаандан бээр 35 чыл чеде берген. Улуг оглу Сахалинде, бир уруу Чөөн-Хемчик кожуунда, ортун оглу Кызыл хоорайда, арткан кыстары Адыр-Кежиг суурда өглүг-баштыг, ажыл-агыйлыг чурттап чоруурлар. Намныңнар он ажыг уйнуктарлыг, оларның улуглары кырган ада-иезинге дузазын көргүзе бергеннер. 
Аал-оранның эр ээзи өөнүң ишти-биле кады хүндүлүг дыштанылгада-даа болза, тайга кезип, аңнап чоруп каар чаңчылдыг. Ажы-төлүнүң, уйнуктарының чоргааралы ада-ие база кырган-ава, кырган-ача хуузунда бода болгаш шээр малын база өстүрүп чоруур. Огородка ногаа, картошказын база тарып алыр эрес-кежээ улус. Алызындан топтуг-томаанныг, ажылгыр өг-бүлениң херээжен ээзи Зинаида Найдановна бодунуң үе-чергези-биле кады «Өдүген» ыр-шоор ансамблин тургузуп алгаш, бо хүнге чедир Россия болгаш республика чергелиг уран чүүлдүң хемчеглеринге киржип келгеннер. Удавас 2020 чылда Россияга биче буурай чоннарның фестивалынга киржири-биле белеткенип турар. Оон аңгыда Чукоткада ивижи эш-өөрү-биле харылзажып, арга-дуржулгазын солчуп турарлар. Москвага каш удаа барып, Тожу тываларының эдилелдерин, тос чадырын, езу-чаңчылдарын, эм үнүштерин таныштырып, киржип турганы солун. Тайга-сынга чурттап чораан аңчы өг-бүлениң кызы болгаш, эм оъттарны эки таныыр, ону чыырынга аажок ынак. Чадырының иштинде долгандыр кургадыр азып каан кандыг оъттарны чок дээрил: кара ай, бөрү оъду, черлик шай, артыш, шаанак, аза огу, боостаа (зоб) аарыгларынга, бүүректер, саргарган улусту эмнээр эм үнүштер дээш, кижиниң билбези эм-оъттарны хөйү-биле чыып ап турар. Элик, норка, иви, дииң кештерин боттары-ла чымчадыр эттеп алгаш, идиктер даараар, тос чадырының иштинге хевис, олбук орнунга база чадып алыр. Чадырга чурттап чораан чаңчылын черле салбас, суурда бажыңының чанында ону тип алганнар. 
Оон ыңай өөнүң ээзи-биле аңнап чорааш таварышкан солун ужуралдарының бирээзин база төөгүдү: 
– Бир катап Арыскан даанга аңнап чорааш, дыт бажынга хоруй берген олурган дииң көрүп каан бис. Өөм ээзи, дииңни маңаа кадарып тур дээш, өске талаже аң-мең көрүп, элээн ырадыр кылаштай берген. Мен дыт бажында дииңни белиңнедип, «хайт» дээримге-ле, дииң аай-дедир девидеп, сырбаңайнып олурган. Оон мырыңай мени тоовастап, дыттан маңнап бадып келгеш, аай-дедир халыырга девидээш: «Саша, дииң халып чоруй барды!» – деп, алгырдым. Кадарып турган дииңим өске дытче алдырбайн халбактанып үне берген. Ынчан, арай-ла чүгле чаңгыс боо­луг чораан бис, бирээзин тайгада аңчы, ивижи дуңмаларым дилеп алгаш чоруй барган, хараалаан, боолуг турган болзумза, ол дииңни “олчалап” аптар кижи мен – деп, херээжен аңчы хөөрей-дир. 
Тайгада ивижилерниң солун ужуралдарын төөгүүр болза, оон-даа хөй. Алдан хар чоокшулаан Зинаида Намның ам-даа чиик, сергек хевээр. Олут олурбас, аңчы кырган-аваның чугаазы чүгле тайга-таскыл, аң-мең, мал-маган болду. 
Аныяан­да каш хондур ивижилер турлагларын кезип чораанын дыңнап, бижиир болза, бүдүн ном-даа болу бээр хире. Езулуг-ла күш-ажылчы, кызымаккай, үлегерлиг ава бо-дур деп билдим. 
Асия ТҮЛҮШ,
Авторнуң тырттырган чуруктары.
#күш_ажылдыңкижизи
#тожунаадым
#шынсолун

На изображении может находиться: 1 человек
На изображении может находиться: еда
На изображении может находиться: 4 человека, в том числе Андрей Монгуш, толпа, небо, дерево, трава, на улице и природа

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.