1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТАНЗЫБЕЙДЕ ДОКУЛЧАК АК ӨРГЭЭ

Өгнүң ээлери кымнарыл?
 
Саян даглары-биле кожаланчып чыдар Танзыбей суурнуң орук кыдыында кайы ырактан аңгыланып көстүр докулчак ак өргээ эрткен-дүшкен чорумалдарның караанга бо-ла илдиге бээр. Бир-бир көөрге, шайлаар бажыңнар чанында улуг, бедик өг көстүп турарга, тоол-домакта ышкаш сагындырар чорду. Эжиин ажыдып кире бээрге-ле, делгем, чырык, стол, сандайларны таарымчалыы кончуг кылдыр салып каан. 
Аай-дедир эртип дүшкен чонга таа­рымчалыг чемненир өргээни Мерген Санчай-оол биле Эрес Тюлюш эрткен чылдың апрель айда ажыдып ап, ажылын эгелээннер. Кайызы-даа үжен дөрт, үжен беш харлыг бурунгаар көрүштүг аныяктар. Мерген Владимировичиниң чыл келген тудум сайгарлыкчы ажыл-чорудулгага дуржулгазы улгаткан дизимзе кандыг-даа хөөредиг чок. Чоннуң чаагай чаңчылдарын нептередип, өске чонга тываларның аъш-чемин сонуургадыр дээн бодалы-биле ийи эжишки ак өргээни Саян дагларының артыы талазында суурда тип алганнары бо.
 
Хой эъдинден амданныг чемнер
 
Танзыбейге орук ара доктаап дыштаныр ак өргээ, чоогунда шайлаарактардан тыва чоннуң национал аъш-чеми-биле онзаланып турар. Чемнер бижип каан даңзыда хой эъдинден хоорган эът (200 рубль), хоорган изиг-хан (180 рубль), шайлыг манчы (120 рубль), согажа, чөреме, манчы-бууза, шиштээн эът дээш бистиң чип ханмазывыс национал чемивис шупту ында бар. Хойнуң ишти-хырнын болбаазыраткаш, амданныг чемнерни, хуужуур­ну быжырып бээр. «Аъш-чемни чагыг езугаар дораан кылып бериптер бис» – деп, аныяк повар Айдаша Комбуй-оол чугаалааш, ол-ла дораан хоорган эътти кылыпты. Оон ыңай моолдарның хорхок дээр чеми, пиң дээш каш янзы аъш-чем бар. Ижер суксуннар база аңгы-аңгы, моргентау (ногаан шай), улун (моол шай), ассам (кара шай) дээш оон-даа өске. Бо бүгү аъш-чемни харыылап турар шеф-повары Сергек Суваң-оол. Ол каш янзы чем кылырынга езулуг-ла мастер, Санкт-Петербургка 13 чылдың дургузунда кандыг-даа рестораннарга, чемненилге черлеринге ажылдап каапкан болгаш, бо талазы-биле арга-дуржулгазы байлак. Оон ыңай Кызылда «Тос-Карак» кафезиниң аъш-чемин база харыылап турар. Чем кылырынга дузалакчылары Любовь Докмит, Очур-кыс Тамдын, Марта Куу­лар, кассада Инга Намчан, аъш-чемни Саян Кенеш биле Күдерек Даваа чедирип бээр. Кайызы-даа чээрби хар чаа-ла ажып турар оолдар-дыр, мындыг ажылга сонуургалдыг болгаш кызымак дээрзин чугаалап турдулар. Чем кылып турар оолдар, уругларны кыдыындан эскерип турарымга, шалыпкыны кончуг. 
Келген аалчылардан орус омактыг чон хой эъдинден чемнерни ылаңгыя согажаны, чөремени, хоорган эътти дендии сонуургаар болган. «Ергаки» турисчи баазазында дыштанып турар аян-чорукчулар албан-биле өгге келгеш, чемнерни чагыдып аппаар. Оон аңгыда өргээниң аъш-чеминиң талазы-биле демдеглеп бижип база болур. Чанымга тыва омактыг уруглардан аъш-чеминиң дугайында айтырарымга, "аай-дедир эрткенде, чүгле маңаа доктаар-дыр бис, хой эъдинден кылган аъш-чемнерни чүгле мында кылып турар" — диштилер. Бирээзи Черногорскиде чурттап турар, а өскези Абаканда студент уруг болду. 
 
Ус-шеверлерниң онзагай ажылы
 
Докулчак ак улуг өгнү Тывада «Оваа» деп мастерскаяның ус-шевер оолдары чагыг езугаар чазап кылган. Өгнүң ханазы 12, 128 ынаалыг, хараачазы улуг, ийи баганазында аът баштарын сиилбип каас­таан, эжии биле ханазы дендии бедик. Өргээниң ишти-даштын тыва езу-биле дерип каан. Шалазын амгы үениң шывыы-биле шып кылган-дыр дээрзин, бодумнуң көрүжүм-биле мынчаар эскерип олурдум. Оон ыңай чемнениринге таарымчалыы кончуг кылдынган 15 стол, 100 хире олут бар, өгнү долгандыр дерилгези шупту чурум-чыскаалдыг, ужур-уткалыг. Стол, сандайны Ермаковскиде шеверлер чазап берген. Оон ыңай өске ажылдарын ус-шевер, уран холдуг тывалар кылган.  
Өргээниң эң адаккы каъдын­да ажылдакчылары чурттап турар. Оолдар, уругларның өрээлдери аңгы-аңгы, оон ыңай изиг-соок суглуг чунар болгаш арыг­ланыр өрээлдерни чаагайжыды кылып каан. Дүнеки болгаш хүндүскү ээлчегде шупту 20 хире кижини ажылда хаара тут­кан. Хөй кезии Тываның аңгы-аңгы ко­жуун­нарындан келгилээн, Танзыбей суур­дан ийи хамааты бар. Ол ышкаш даштыкы девискээринде бичежек үгекте эм оъттарны база садып турар. 
 
Тура дүшпейн, 
чүгле бурунгаар
Ниити улуг чемненир өргээни ажыдарынга хөй түңнүг акша-төгерик чарыгдаттынар болбайн канчаар. Бо сайгарлыкчыларның боттарының кызымаа-биле мындыг улуг ажылды эгелеп алганын демдеглевес арга чок. Белен чүве кайда-даа чок, чырыктың болгаш чылыгның нарын айтырыгларын база шалыпкыны-биле шиитпирлеп алганнар. Аъш-чемни газка хайындырар болгаш, хүнде-ле бир балонну солуур. Балон болгаш одаар ыяш өртээ ол суурда чиик, чогум бо талазы-биле харын ажырбас.  
Санитарлыг байдал талазы-биле Ермаковск районнуң эмчилери хынап чедип кээр. Ылаңгыя эъттен кылган чемнерни хынап, айтырып туруп бээр. Хойнуң ишти-хырнындан аъш-чемни тыва чон шагдан тура кылып келген деп тайылбырлаарга-даа билбес, чөпшээрешпес. Оон ыңай аъш-чем кылыры-биле семис, шыырак хойларны Өвүрден баргаш садып ап турар дээр­зин Мерген Санчай-оол немей чугаалады.  
Орук ара киргеш, шайлай каап­тар өргээ бо чылын апрельде бир чыл болур, ам-даа кылыр ажылдары хөй, адаккы каъдынга аалчылар бажыңы, даштыкы девискээринге арыгланыр черни база чаагайжыды кылыр деп планнап турар. Бергелерге тура дүшпейн, бурунгаар базымнарны кылып, чүткүдүп олурар сайгарлыкчы оолдарның бодап чораан күштүг күзели бүткен-дир дээрзин, оларның-биле чугаалажып олургаш, түңнеп бодап олурдум. Красноярск крайның Ермаковск районунда Танзыбей суурда докулчак ак өргээниң үнген-кирген чону хөй база өгнүң аныяк ээлериниң чорук-херээ бүдүнгүр-ле болзунам! Кел чыдар Шагаа-биле!
Ася Тюлюш,
Кызыл – Танзыбей – Кызыл.
Авторнуң тырттырган 
чуруктары.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.