1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТАНЫЖЫҢАР: ЭРЕС КОЛ

Эрес Кол 1990 чылдың март 22-де Тожу кожууннуң Адыр-Кежиг суурунга төрүттүнген. 2008 чылда Адыр-Кежиг ортумак школазын доос­каш, ооң соонда шериг албан-хүлээлгезин эрттирген. Ол 2012 чылдан шүлүк чогаалын сонуургап, ону бижиирин шенеп эгелээн. 2014 чылда «Сорунза» чечен чогаал каттыжыышкынынга кирип алгаш, тыва шүлүктүң теориязы-биле танышкаш, чо­гаалга хандыкшылы улам ханылап, шүлүк-биле чергелештир проза чогаалын бижиирин шенеп чоруур.
Амгы үеде ол «Шын» солуннуң культура, чогаал болгаш спорт килдизиниң корреспондентизи. Бөгүнгү «Чогаал арнынга» Эрес Колдуң бижээн чечен чугаазы-биле шүлүктерин парладывыс. 
Ийи кырган
Чечен чугаа
Кудай-дээр чаъзын харамнанган-даа ышкаш, сыргап-сыргап, чаа-ла соксаан. Хүн чүгүрүүнче кирип, хүнзедир көрүшпээн кижилери-биле, бүгү-ле бойдус чурумалы болгаш хоорайывыс-биле байырлашкан дег, хүлүмзүре каапкаш, далаштыы аажок даглар артынче ажытталып кире берди. Чаъстыгда кайнаар-даа барбайн, бажыңга чалгаарап хүнзээш, «Черле агаарлап алыйн адырам» дээн бодал-биле даштыгаар үнүп келдим. Шыксыг, күссүг, сооксумаар сырын мени уткуп, чылыг эът-кежимни шыырныктыр суйбай-ла берди. Ийи холумну хөрээмге чыпшыр авый-шавый туткаш, Улуг-Хем уунче таваар базыптым.
Дээрде кара-кара булуттар дезип ыңай болган чайны дедир черле бээр эрттирбес бис дээнзиг, чыскаал аайы-биле чылар-чылбас болу берген чөөн чүкче чылбыртып бар-ла чыдырлар. Хемниң эриктеринде селгүүстээн кижилерни хөме таварып келген хөлүгүр күстүң хөглүг эвес салгыны хөңнүм өжүр силгиксээрге-даа, хөрээм долдур Эне-Сайның элезинсиг, баларсыг чыдын тынып, бодалдарымны бошка салыпкаш, Улуг-Хемниң унун өрү аян-тээлеп чоруй паркче кылаштап кирип келдим. Орук кыдыында узун сандайга олуруп алгаш, аай-дедир шуушкан улусту, үе-чергем аныяктарны кайгап ора, ырак эвесте ийи кырганга көрүжүм доктаап, олардан салдыгар-даа хире эвес болу берген бүдүү харап каап олур мен.
Ирей биле эне бот-боттарынче көржүп алган олурлар. Кайызының-даа назыны дөгүй бергенин шырайларында ханы сыгыглар болгаш карактарын долгандыр куржагылаан «херелдер» херечилеп, амыдырал-чуртталганың аагын-кээгин, аас-кежиктиг үелерин чуруп көргүскен бижимелдер дег тода көзүлдү. Кандыг-даа чугаа-домак чокка сеткил-хөңнүн билчир-даа дег, бир-ле хуулгаазын чылыг сиңниккен, угаанныг болгаш ханы уткалыг көрүштери-биле удур-дедир көржүп алгаш, үр-ле олурдулар. Эне ирейниң солагай талакы эктин сыртанып алгаш, мээң оң таламда улуг чоон шарланның эстээн бүрүлерин эргилдир көргүлеп, хаая-хаая болгаш-ла карактарын шийип каап олур. Ирей энениң бажынга чаагын оожум салып, солагай холу-биле ооң белинден камныг туткаш, бодунче улам-на чыпшыр кужактай бээрге, эне эгенгензиг ийи кыдыынче харангылааш, ирейниң дырышкактарлыг чудуруун ийи холу-биле тудуп, эжинче эргелии кончуг көрүп келгеш, хүлүмзүрерин оралдашса-даа, ооң кара-хүрең шырайы, карактары катап-ла шала куюм көрүшче шилчий берди. Ирей катап база энениң бажын бодунче ийлендир тыртпышаан, энеже арай муңгак, буруузунган дег көрүжүн чазай көрүп, эрткен-дүшкен кижилерже-даа сагыш салбайн, аткаар-бурунгаар оожум чайганып каап, хаваан дүүпкеш, ханы бодалдарже дүлнүп кире берди. Оон ол кезек када эжинче кезе көрүпкеш, энениң карактарында эриин ажар чыгай берген чаштарны эскерип кааны-ла ол боор, хөрээнде карманындан ак-көк аржыылчыгажын ужулгаш, энениң карактарын чоткулай-дыр. Эне ирейниң эктинден бажын көдүрүп келгеш, чүү-даа болбаан чүве дег, ооң хүрең-кызыл шырайынче сыгыр карактарын шыгаап алды.
Олар амдыгаа дээр чаңгыс сөс безин солушпайн, эътти-кешти, доңган баарны чылыдыптар эргим көрүштерин уткуштуруп каап, кайызы-даа ийи тарай чоруурундан сезингензиг, холдарындан так туттунчуп алгаш, имиртиңней бергижеге дээр-ле олурза-ла олурлар…
 «Хөй-ле чылдарда душпайн-душпайн, ам бо хүнде душчуп келгеш, чүгле чаңгыс көрүштеринге-ле мага ханып, чүректериниң ийлегиже сагынчып чораанын намдадып олурар күжүрлер чоор бе? Азы аныяандан-на мынчага чедир кады чурттап, хүнүң-не мынчаар эргелетчип чоруурлар ирги бе…» дээн ышкаш бодалдар мени кандыг-ла бир баажызы чок тывызыкты тыварынче албадап-ла тур…
«Сеңээ кандыг хамаан чүвел?» дээнзиг, сериин салгын чаактарымче часкаптарга, сергеш кынзымза-даа, хөй-ле бодалдарымдан адырлып чадап, хөөннүг-хөөн чок олудумдан туруп келгеш, бажыңым уунче хөлүгүр базыптым. Сөөлгү катап кырганнарже көрнүрүнден дидинмээним ол чоор бе, шөлчүгешти эртип келгеш хая көөрүмге, чодураалар, шарланнар оларны менден чажырып алган: «Чан, чан» — дээнзиг чайганып каап турлар.
Ийи кырганның ишти-хөңнүн билип чадаан бодалдарым «Оларның аразында ынакшыл-ла бар чүве-дир» дээш, хаяаланып келген харыыдан хайлып-чиде бээрге, ийи кижиниң аразында ханы хандыкшылды кандыг-даа каржы-дошкун көвей чылдар таптай базып шыдавас дээрзин ыяк билип, ала чайгаар сагыжым ажып, амыраанымдан артында челий аарак чадырымче ыдыптым.   
Сонеттер
«Мана» азы «манава» деп сөглээр туржук,
Байырлашпайн, безин чадаар байырлашпайн,
Дээрже үнүп, черже кирген сурааң-даа чок,
Делегейден дезипкен дег, чорупкан сен.
 
Хатка, чаъска, харлыг дүвээ улдадып-ла,
Харыксырап, ол-бо чүкче харангылап,
Таапкым ыжын хандыр-хандыр тынгылап-ла,
Таваңгайым оюлгуже дилеп чор мен.
 
Орай дүне сылдыс караа четчи бээрге,
Оларлардан база айдан харыы дилеп,
«Озалдап-даа келир бе?» деп айтырып-ла,
Олут орбайн, чыдын чытпайн манап чор мен.
 
Алага баар амытанны – сени сурап,
Акшыгыже бараадап-ла чоруур мен бе?
***
Шыпшың бүргээн өрээливис булуңунда
Шырай-арның кударалдан өжер четкен
Шыдаттынмас аарышкыңны чажырып-ла,
Шыдавыже шыдажып-ла ор сен, сарыым.
 
Долбаннарлыг чаактарыңның куурарганын,
Дозур-дозур карактарың чашталганын,
Ишти-хөңнүң ийлеп, тоглап, бузулганын
Ишкирникпейн орзуңза-даа, эндеведим.
 
Тоомча чок мелегейни – мени чектээр
Дошкун сеткил сенде чогун билир болгаш,
Ундаралың уржуу менде дээрзин миннип,
Улуг тынар дээрден башка, тулган тур мен.
 
Өөдези чок күжүр боттуң алдагдалын
Өлгүжемче өршээп шыдаар ирги мен бе?
***
Чөрүүр, буруур күзели чок оолчук ышкаш,
Чөөн чүкче чайнаан сылдыс кылыйтыпты…
Чөпшүл хөңнүм күткүлгеге алзып чорааш,
Чөгел төдүп, аалым сактып сарынналды.
 
Чашкы шаамда сөөлгү херел өшкүжеге
Чаныксавас, өөрүмче сыңныр чордум.
Чалыы шаамның улуг дүъжү ашкалакта,
Чадырымче сагыш анныр болу бердим.
 
Ондап-остаан сагыжымның ханы сыстып,
Оожургал чок човууртап-ла чоруур чүзүл?
Оспаксырап, хөглээннерден оякталып,
Озалааш чер дилегзинип, улчуп чор мен.
 
Чөгел төткен шырайымда карактарым
Чөөн чүкче-ле бараадаары көвүдээн-дир…
Аялга…
Ыраажы куш ыяңгылыг эдипкензиг,
Ындынналдыр бадырыпкан кысты дыңнааш,
Ажылымдан озалдаан бол, тура дүшкен
Аялганы онзазынып дыңнап тур мен.
 
Эрте чашта дүнениң-не куттулуп кээр
Эргим авам эткир үнү сагындырар,
Чүлдү-чүрээм чүглендирип, ужутку дег,
Чүү деп мындыг уяранчыг аялгал аан?!
 
…Сагынмадым. Ынчалза-даа ынаар ханы – 
Сагыш дүүнде шагда оңган үнүштер ам
Сеглеңейнип, катап частып келгензиг-дир.
Сеткил-хөөннү шеңнезиг чыт айызап тур.
 
Кара хөөннер ырыдан-на чырыыр-ла боор…
Кандыг кончуг хуулгаазынныг аялга чоор!

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.