1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТАРЫС АРЖААНЫ

Бистиң бурунгу өгбелеривис долгандыр турар бойдузу-биле сырый холбаалыг чораан. Тере-Хөлдүң чону чер-чуртун, бойдузун, оран-таңдызын ыдыктаарынга ынак. Кожууннуң девискээринде ыдыктыг черлер-ле хөй. Ол ыдык черлерниң аразындан Тарыс аржааны бир кол черни ээлеп  турар.
 
Шынап-ла, тываларның бир кончуг чалбарыыр чери аржаан. Чүге дээрге ол кончуг ыдыктыг, хүндүткелдиг чер болур. Ынчангаш Тере-Хөлдүң чону аржаан үези келирге Тарыс аржаанынга барып, ону дагыыр чаңчылдыглар.
          Аржаанның төөгүзүн, ону ажытканының дугайында тус черниң улуг назылыгларындан айтырарга янзы-бүрү төөгүлүг, тоолчургу чижектерни чугаалаар улус. 
         Эртемденнерниң шинчилеп көргени-биле алырга ук аржаан XIV-XV вектерде-ле чонга билдингир турганы бадыткаттынган. 
Совет аян-чорукчулар ук аржаанның эң баштайгы шинчилел ажылдарын 1900 чылдарның эгезинде-ле чорудуп эгелээнин барымдаалыг чижектер бадыткап турар.
         Тере-Хөлдүң оглу, Кызыл хоорайның хоочун чурттакчыларының бирээзи,  хөйге билдингир – чүгле чогаалчы, очулдурукчу эвес, чурагачы, сүмелекчи улуг өгбевис Григорий Бураатович Санчаа-биле 2000 чылдарның эгезинде ужуражып, Тарыс аржаанынга хамаарыштыр сонуургаан айтырыгларымга ол ынчан мынчаар харыылаан:
      – Мээң чурттап өскен черим Балыктыг сумузунуң девискээри: Кундус, Чекпе болгаш Улуг Тарыс. Ачам Бураат Эникович Эртине алыс угундан моол омактыг болгаш төвүт, моол бижиктиг, сөөлзүредир тыва бижикти өөренип алган, бодунуң үезинде бижик-билиглиг кижи чораан. 
Мээң ачам Тарыстың изиг аржаанын бичиизинден тура эки билир кижи. Аржаанның оңгачаларында төвүт дылда бижиттинген бүгү аттарны, кайы оңгачага кандыг аарыгдан эмненирин шээжи-биле, бистерге бичии улуска тайылбырлап берип чораан. Оңгачаларның аттарын чүге төвүт, моол дылдарда бижээнин сонуургап, айтырарывыска ол мынчаар харыылаар кижи: Бурунгу шагда, тыва бижик чок үеде-ле бо аржааннарга тывалар, моолдар кады эмнедип турганнар. Ол үеде Улуг Тарыстың Улуг-Кужур, Тарааты деп черлерниң девискээринге кады чурттап чораан тывалар, моолдар төвүт, моол дылдарны база эки билир турганнар.
           Ачам 11 харлыг тургаш-ла Тарыс аржаанының оңгачаларын  септежип  турган.  Ол дээрге 1905 чылдарның үези-дир. Оңгачаларны аарыглар аайы-биле  бичии  казанак бажыңчыгаштар-биле аңгылап тудуп каан. Оңгачаларның тудуг ыяжынга чоон кызыл дыттарны ажыглап турганын ачам меңээ чугаалаан кижи. Эң ылаңгыяда оңгачаларның казанактары чер иштинден үнүп чыдар изиг бустуг суг кырында турар болгаш дүрген үрелир, ириир. Ол ышкаш туткан бичии бажыңчыгаштарның ханалары, дээвиирлери кыш, чай чок үргүлчү изиг бустуг суг кырында турар болгаш олар база ириичел болур.
          Тарыстың тайгазындан аъттары-биле төрепчилеп тургаш сөөртүп эккелген чоон дыттардан кылган казанактарның чамдыызы 100-даа чылда шыдаар. Ынчалза-даа оңгачаларлыг казанактарның дээвиирин, адаккы ыяштарын, эжиин үе-үелеп солуп, септеп турар.Тус-тус оңгачаларда үнүп чы-
дар изиг сугларның чер иштинден үнүп келгеш, баткан аайын  барымдаалап, сугнуң адаан быжыг гранит даштар-биле хоорзалап тургаш, оларның суун аңгы-аңгы оңгачаларже бадырганын херек кырында көргенин ачам, Бураат Эникович, бичии турумда меңээ чугаалап органын сактыр-дыр мен. Ынчангаш, ол оңгачаларда аккан изиг сугларны кандыг-даа суг агар хоорзалар чокка, шупту чүвени хол-биле аайлап тургаш кылганын, ону ам-даа ажыглап турарын эки билир мен.
         Аржаан дааның эдээнде Улуг Овааны үе-дүптен бээр-ле ол чоок кавының араттары, чурттакчылары алды айның төнчүзүнде, чеди айның чаазында, мал-маган семирип, хойтпак, тарак элбээниң үезинде Улуг Оваазын дерип, дагып, найыр-дойну эрттирер чаңчылдыг. Чалаткан ламалар Оваа чанынга келгеш, олурупкаш, чыглып келген улуска ном номчуп, дамбыра чайып, бүрээ-бүшкээ этсип эгелээрлер. Аржаанчылар, чыылган чон ол ламаларны долгандыр олуруптарга ламалар саң салып, чажыг чажар чаңчылын амга чедир салбааннар. 
         Ол үе-дүпте тывылган чаңчыл дың алыс утказы ханы, келир үези узун, аныяк-өскенге, улуг кижилерге-даа кижизидикчи салдарлыг чаагай чаңчыл-дыр. Амгы шагның аныяк өскени улустуң эрте төөгүден бээр улажып келген чаагай чаңчылдарынга өзүп орар келир салгалывысты чажындан тура өөредип, кижизидер ажылывыстың бир чугула хевири-дир. 
          Бо чайын ол аржаанга дыштанып тургаш, Тере-Хөлдүң хоочун чурттакчызы, ам 85 харлыг, Доржу Максимович Мунзукка ужуражы бергеш, эрткен-барган үелеривисти сактып, ол аржаанга хамаарыштыр бодалдарын айтырып, сонуургаарымга ол мынчаар чугаалады:
         – Эрткен вектиң 70-80 чылдарында Тарыс аржаанын сайзырадыр дээш элээн ажылдарны кылып чоруткан. Ол үедеТере-Хөлдүң девискээри Кызыл хоорайга хамааржып турган. Ынчангаш ол үелерде Кызыл хоорайның бирги удуртукчузу турган Сергей Хөчекович Красный Тарыс аржаанынче чайгы үеде дыштаныкчыларны аңаа чедирери-биле АН-2 самолеттарны ол аржаанче ужудуп, дыштаныкчыларны чедирип турган. 
           Ол ышкаш аржаанның девискээринге самолеттар хонар бөдүүн шөлдү, хлеб быжырар черни, ийи-үш бажыңнарны туттуруп турган. Ынчалза-даа Тарыстың девискээри Россия биле Моолдуң кызыгаарының чоогунда болганы-биле тудуг ажылдары, аржаанны эде дериири эчизинге четпейн баргаш, ара турупкан. Ол үеде аржаанче чүгле самолеттар-биле чедип, чоок-кавының чону аъттарлыг барып, дыштанып турганнар — деп, Доржу Максимович сагынды.
          Аржаанче эң-не баштайгы машина оруун 1997 чылда Тере-Хөлдүң эң дуржулгалыгчолаачыларының бирээзи Федор Оолович Сенди эштери-биле «Урал» машиналыг Кунгуртуг суурдан үнгеш, 3 хонуп чорааш, Тарыс аржаанынга четкен. Аңаа чеде бээрге Тарыска дыштанып турганнар оларны улуг өөрүшкү-маңнайлыг уткуп алганнар. Оон эгелээш-ле Тываның аңгы-аңгы булуңнарында чурттап турар дыштаныкчылар ол аржаанга машина-биле чедип, эмненип алыр аргалыг апарганнар. 
          Тарыс аржаанын 2015 чылдан бээр хуу сайгарлыкчы Аяна Аян-ооловна Имажап удуртуп эгелээн. Ол 2015 чылда Тыва Республиканың Чазааның 1 миллион 500 муң рубль түңнүг грантызын ойнап алгаш, амгы үеге чедир ук аржаанда 10 чаагайжыды туттунган дыштанылга бажыңнарын туткаш, 7 ажылчын олуттарны немей ажыткан.
           Аржаанның девискээриниң байдалын сегидип, экижидер дээш янзы-бүрү хемчеглерни чорудуп эгелээн. 2015 чылда чоруттунган хыналдалар-биле Тываның аржааннарындан Тарыс аржааны арыг-силиг талазы-биле ылгалдыг болган. Чүге дээрге, аржаанның девискээринде корум-чурум айты рыын,  чаагайжыдылгазын үргүлчү эки байдалда тудуп турар. Олар аржаанчыларның эмнениринге, чурттаарынга таарымчалыг байдалдарны тургузуп, келген чоннуң арыгланыр черлерин база үргүлчү арыг-силиг байдалга тудуп, келген чонга оттулар ыяштарны база эккеп, хирээлеп берип 
турар. Ол ажылдарны моон-даа соңгаар уламчылаарлар.
            Ынчангаш 2015 чылдан эгелээш, аңаа дыштанып келген аржаанчылардан 500 рубльдиң дадывырын ап турар. 70 хардан 
өрү назылыглардан, бичии уруглардан, улуг кемдээшкинниг келген инвалид дыштаныкчылардан акша албас. 
            Эрткен чылын Тарыс аржаанынга 790 дыштаныкчылар кээп, кадыын быжыктырып, мага хандыр дыштанып алганнар. Бо чылын ол сан эрткен чылдыындан-даа тудак чок болуру чугаажок. Ук аржаанга сөөлгү чылдарда даштыкы чурттардан аян-чорукчулар, дыштаныкчылар база хөйү-биле кээп турар апарганы өөрүнчүг.
           ЧУРУКТА: Тарыс аржаанында.          
                                                                                            Владимир ЧАДАМБА.
                                                           (2016 чылдың август 11, №90 "Шын" солундан)

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.