1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"ТАҢДЫ-УУЛАЖЕ ҮНҮҮШКҮН"

Июль 14-түң хүнүнде Чеди-Хөл кожууннуң Хову-Аксы суурунуң дужунда тайга-сынның эдээнге Тываның ол-бо кожуун­нарындан туристер, өг-бүлелер, аян-чорукчу коллективтер Таңды-Уула тайганың шыпшык бажынче аян-чорук кылып үнери-биле чыглып келгеннер. 
Ооң мурнунда Таңды-Ууланың шыпшыынче Чеди-Хөл кожууннуң улуг класстарының өөреникчилери, доозукчулары болгаш туристери чыл санында-ла үнүп турганнар. А 2016 чылдан эгелеп ук кожууннуң чагыргазы республикага болгаш Бүгү-россияга туризмни сайзырадыры-биле Таңды-Уула тайгазынче   аян-чорук кылырынга эптиг кокпа орукту кылгаш, «Таңды-Уулаже үнүүшкүн» деп төлевилелди тургускан.
Хову-Аксы суурга дүъш үезинде чеде бээривиске, Чеди-Хөл кожууннуң чагыргазының ажылдакчылары база кожууннуң туризм удуртулгазының кол специализи Коңгар Кылаң-оол чылыг уткуп алгаш, ол чоок-кавыда төөгүлүг черлерге, түрк үениң көжээлеринге болгаш базырыктарынга бисти чедирип, кожуун иштинге аян-чорукту организас­тадылар. Ак-Тал суурнуң чоогунда хөй-хөй базырыктарны, хову ортузунда кожая берген турар кижи көжээни аажок сонуургап көрдүвүс. Көжээде түрк үениң дайынчызының овурун сиилбип кылганын кандыг-даа тайылбыр чокка билип ап болур.  
Тайга эдээнде турисчи баа­зага аян-чорукчулар шупту чедип келгеш, турумчуп алганының соонда, хол бөмбүүнге, бут бөмбүүн­ге болгаш пневматиктиг боо адарынга спортчу маргыл­даалар болган.
Хол бөмбүүнүң маргылдаа­зынга бирги черни ТКУ-нуң «Молодая гвардия» командазы, ийиги черни Чаа-Хөл кожууннуң «Чаа-Хөл» командазы, үшкү черни Улуг-Хем кожууннуң командазы алган.
Бут бөм­бүүнүң маргылдаа­зынга бирги черни ТКУ-нуң командазы чаалап алган. Ийиги черде Улуг-Хем кожууннуң командазы, үшкү черде база-ла ТКУ-нуң «Молодая гвардия» командазы болган. Дараазында пневматиктиг боо адарының маргылдаазынга үшкү черни Улуг-Хем кожууннуң командазы, ийиги черни — «Чеди-Хөл» командазы, бирги черни «Чаа-Хөл» командазы чаалап алган.
Эртенинде, даңгаар эртен, ниитизи-биле 62 кижи дөрт аңгы бөлүктерге чарлып алгаш, тайга кырында хөлдерже углай үнүптүвүс. Тайга-таскылдың хорум-даштыг, кадыр-берге оруктары чеже-даа берге болза, бойдустуң каас-чараш чурумалы аян-чорукчуларның сонуургалын сорунзалап, бедээн тудум сорук-күжүн, хей-аъдын улам-на киискидип, чалгынналдырыпкан.
Арга-арыг иштинде кокпа орук-биле үнүп-үнүп, бир улуг сынны ашкаш, дүъш үезинде бирги хөлдүң чанынга чедип келдивис. Аңаа аштанып-чемненип, дыштанып алгаш, ийи арт ажылдыр чыдар Кара-Хөлдүң кыдыынга барып хонары-биле улаштыр чоруп кагдывыс. Кара-Хөл эриинге кээп турумчуп алгаш, кежээликтей улуг одаг ужудуп, аныяктар одаг долгандыр чыг­лып келгеш, гитара үделгезинге одаг кыдыынга ырлажып, кежээ дургу ойнап-хөглеп, дыштанып алганнар.
Дүннү өттүр чаъс чагган болгаш, даңгаар эртен туманныг болган. Тайгалар баштары туржук, 20-30 метр черде кижи дүрзүзү безин көзүлбес туманныгда арга-дуржулгалыг, улуг назылыг үдекчивис Юрий Максимовичиге оруувус баштаткаш, Таңды-Ууланың шыпшыынче углаптывыс. Туруг-хаяларны оюп, үш-дөрт артты ажып чорааш, дүъш чедип, туман намдап чорда, Сынның эң-не бедик артының эдээнге чедип келгеш, хей-аът туктары, кадактар, чаламалар болгаш күрүне туктары, артыш-хүүжү-биле чепсегленгеш, ынаар үнүптүвүс. 
Таптыг-ла туман арый берген үеде Тываның база бир бедик тайга-сыны – Таңды-Ууланың шыпшыынга үнүп кээп, Аныяктарның соңгулда комиссиязының, ТКУ-нуң «Молодая гвардия» командазының туктарын болгаш кижи бүрүзүнүң хей-аът туктарын, кадактарын баглаан демир суурганы тургускаш, овааларга даштар салып, аъш-чемниң дээ­жизин өргүп, сүзүглел кылгаш, ниити төөгүлүг чурукка тырттырган соонда, аян-чорукчулар уурук-сууруктап бадып эгелээн. Бүргег хүн болгаш, катап-катап туман көдүрлүп-ле турган. Көжүп турар булуттарның база дагның шыпшыын «думаалайлапкан» туманның уржуундан таптыг бараан хараар байдал чок болганы хомуданчыг болбайн канчаар. Ынчалза-даа Эрзин, Тес-Хем девискээрин, Убса-Нуур­ ыйгылаажының ужу-кыдыын болгаш Успа-Хөлдү чай аразында харап четтигипкен улус-даа бар болду.    
Кежээ тайга эдээнде баазага чыглып келген бөлүктер тус-тузунда улуг машинага олургулапкаш, турисчи эш-өөрлери-биле байырлажып, орук-суур менди чаа­гай чедерин күзешпишаан, дааш-шимээнниг, өөрүшкү-маңнайлыг үдежип тарап чандывыс.
Эрес КОЛ,
«Шынның» корр.
Авторнуң тырттырган чуруу.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.