1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТОЖУ – БУСТУНМААН ҮҮЖЕ

Тожу ыйгылаажында чыдар шырыш арга-арыглыг, бичии хемчигештерлиг, тайгалар­дан сыс­тып чыдар кылаң кара ар­жаан сугларлыг онзагай черлерниң бирээзи «Азас» камгалалдыг девискээрниң иштинде улуг болгаш ортумак хемчээлдиг 30, бичии хемчээлдиг 100 ажыг хөлдер бар.

Кожууннуң тайга черлериниң эдээнден сыстып баткан кара суглары эм-таң, аржаан бооп турар. Эрткен чылын Ногаан-Хөл аржаанынга Саян артындан, республиканың булуңнарындан 1 муң чыгыы аржаанчылар, аян-чорукчулар келгеш, мага хандыр дыштанып алганнар. Ынчангаш чаа үнүп келген чылда аңаа келир дыштаныкчыларга эки байдалдарны тургускаш, оларның чурттаар черин, корум-чурумну экижидип алыр болза, дыштаныкчылар кайыын-даа хөйү-биле чедип келиринге кандыг-даа чигзиниг чок. 

Тожу — девискээр талазы-биле Тывада эң улуг кожуун.Ниити республиканың девискээриниң барык дөрттүң бир кезии — 44,8 муң ажыг дөрбелчин километр черни ээлеп турар. Ол хире улуг девискээрни бүрүнү-биле арга-арыг шыпкан.

Эрткен вектиң 90 чылдарынга чедир Тожудан чылда-ла 20 муң кубометр тудуг ыяжын белеткеп, ону Бии-Хемни куду салдадып бадыргаш, Кызылга «Улуг-Хем ыяш үлетпүр ажыл-агыйы» бүдүрүлгеге болбаазыраткаш, бажың тудар дилиг материалдарын хөйү-биле бүдүрүп үндүрүп турган. 

Тожу — туризм сайзырадырынга эң-не таарымчалыг, онза­гай черлерниң бирээзи. Азас хөлдүң кыдыынга баштайгы турисчи баазаны 1960 чылдарның эгезинде-ле ажыткан. Амгы үеде «Азас» турисчи баазаны аныяк сайгарлыкчы Болат Сергеевич Түлүш холга алгаш, «Чаңгыс суур — чаңгыс бүдүрүлге» деп төлевилелге дүүштүр ажылдап турар.

Чүгле 2015 чылда безин ол турисчи баазага 1200 турис­тер, аян-чорукчулар, дыштаныкчылар келгеш барганнар. Оон кирген орулгазы 820 муң рубль болган. Сайгарлыкчы Б.С. Түлүш эрткен чылын бодунуң ажылдап алган акшазындан 600 муң рубльди «Азас» турисчи баазаның капитал септелгезинче үндүрүп, келир үеде ооң девискээринге дыштаныкчыларга таарымчалыг бичии бажыңчыгаштар тудары-биле «Тайга» деп ыяш дилдирер пилораманы садып алгаш, аңаа 2 ажылчынны хүлээп алган.

Бо чылын Тывага чарлаан­ «Тываның аалчыларынга хүндүткел чылын» Тожу кожууннуң удуртукчулары, чону долузу-биле эки ажыглап, чаа-чаа турисчи маршруттарны ажыдып алыры чугула черни ээлеп турар. Тожунуң девискээринде ол талазы-биле солун, төөгүлүг, кайгамчык бойдус чурумалдыг черлер-биле кончуг байлак.

Ынчангаш бо чылын соң­гаартан туристерни хөйү-биле хаара тудуп алыр дээш, немелде ажылчын олуттарны амдан эгелээш тургузуп эгелээри чугула.

Эң ылаңгыя Тожу черниң каас-чараш бойдузун көргүскен, өскээртен келген туристерни сонуургады бээр кино фото-чуруктарны, буклеттерни, аң-меңниң азыг-дижинден, кежинден, дыр­гактарындан, мыйызындан кылган чараш суй белектерни чүге хөйү-биле кылып болбазыл. Бо-ла бүгү чүүлдерни тус черниң девискээринге канчаар-даа ажыдып алырының аргалары бар ышкажыл.

Акша-төгерик бергедеп турар амгы үеде улуска акша ажылдап алыр бүгү-ле аргаларны ажыглаар,­ кызар болзувусса, ол бүгүнү чедип алырынга Тожу черниң девискээри кончуг таарымчалыг деп бодаар мен. Ынчангаш тыва ужур-чаңчылдарны ажыглап тургаш, тыва кижиниң хүндүлээчел аажы-чаңынга дая­нып алгаш, кандыг-даа солун чүүлдерни кылып болур бис.

Чүгле өске черлерден келген туристер, аян-чорукчулардан аңгыда, бистиң бодувустуң республикавыстың аңгы-аңгы булуңнарында Тожу черниң каас-чаражын көрбээн чонувус база хөй болгай. «Тожуну көрбээн кижи — Тываны көрбээни ол» деп чиге сөглээн сөзүн бистиң бурунгуларывыс анаа эвес чу­гаа­лаан-на болгай. Ону херек кырында боттандырар үези кел­гени ол ышкажыл.

Тывага «Арыг оран» деп фе­дералдыг деңнелге  нацио­нал паркты ажыдып, ону тур­гу­зарының талазы-биле ажылдар чоруп турар. Бойдус талазы-биле күштүг камгалалдыг апаар ооң девискээринге Тожу, Тере-Хөл, Эрзин болгаш Каа-Хем кожууннарның улус дегбээн,кижи изи ховар баскан 1 миллион гектар хире чер кирер.

Тожунуң чайгаар бүткен бойдузунуң долгандыр турар хүрээлелин  камгалаар, ону шинчилээр, катап тургузар талазы-биле  улуг ажылдар чоруттунары чугаажок. Национал паркче туристер, аян-чорукчулар, тускай чөпшээрелдиг аңчылар, бойдус­ка ынак, хандыкшылдыглардан аңгыда ынаар өскелерниң кирери хоруглуг апаар.

Ол черлерниң каас-чараш бойдузун бистиң келир үе­де салгалдарывыстың ажы-төл­дери безин аңаа кээп көөр, чай­гаар­ бүткен, кайгамчык үнелиг булуңун арттырып каарывыска, оон артык эки чүве кайда боор.

«Арыг оран» деп национал паркка немелде ажылчын олуттар ажыттынып, шалың-тө­левирлиг камгалакчылар­ арга-эзимнеривисти, ол чер­лер­ниң ховар дээн аң-меңин камгалап, арга-ыяштыг тайгаларывысты өрт айыылындан чайладып алырының талазы-биле бүгү-ле таарымчалыг байдалдар тургустунар.

Ынчангаш ол черлерге­ турисчи баазаларны, аян-чо­рук­чуларны дораан-на хаара тудуп, сонуургады бээр кокпаларны ажыдып болурунуң бүгү-ле аргалары тургустунар. Шак ындыг эптиг, таарымчалыг байдалдарны, чогаадыкчы изиг күзел, тура-сорукту ажыглап тургаш, ажылдаары тус черниң үндезин чурттакчыларындан улуу-биле хамааржыр.

Чоокта чаа Тожу черге база бир солун, кижи бүрүзү көрүксээр, киржиксээр байырлалды эрттирдилер. Ол дээрге ийи чыл болгаш бир катап эрттирер ук черниң ивижилериниң  болгаш аңчыларының фес­тивалы-дыр.

Чаңгыс кожуунда чурттап турар-даа болза, ивижилерниң  чер аайы-биле тостан кылган чадырының ылгалдыын, ооң иштин канчаар эмгелээриниң талазы-биле ылгалып турар чүүлдериниң хөйүн ол чадырларга кирип, изиг шайын аартап оргаш, эскерип ордум.

Кожууннуң ивижилериниң болгаш аңчыларының ээлчег­лиг фестивалы ам 2018 чылда болур. Ынчангаш ол үеге чедир кожууннуң туризм харыылап турар сайгарлыкчылары Саян артындан, бистиң республиканың кожууннарындан чонну баш удур чалаар болза, ону көрүксээр  улустуң саны хөй болуру чигзиниг чок.

Владимир ЧАДАМБА.

№30 «Шын» 2016 чылдың март 22

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.