1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТОЖУ - АЗАС ТУРИСЧИ КОКПА-БИЛЕ

Москвадан Ольга Прохорова.
 
Тываның чараш булуңнарын эргий кезип сонуургаан аян-чорукчулар кайыын-даа кээп турар. Бо чайын август айның эгезинде Тожунуң Азас хөлүнге, Ногаан-Хөл аржаанынга Россияның хоорайларындан, даштыкы чурттардан аян-чорукчуларга душ бооп таваржы бердим. 
Азаска чеде бээримге, Словения­дан келген бис деп аян-чорукчулар дыштанып турлар. Оларның бирээзи 63 харлыг Дарья орус дылды бичии билир. Артканнары база-ла ол хире назылыг. Тыва деп чуртту кайыын билип алганын сонуургап айтырарымга, бөмбүрзекти шыва алган октаргай четкизинден тып алгаш, аян-чорук кылып турарлар болду. Чурук тырттырар  аппараттары чүгле шыккылаар… Долгандыр каас бойдусту, хөлдүң кайгамчык алаң-тос чечектерин, хемелээн улусту, ыр-шоорун, самын тепкен аныяк артистерни сонуургап, кайгап, катап-катап тырттырып-ла турлар. Оон ыңай Азастан тура 3 километр черде Ногаан-Хөлге база четкеннер. Ол аразында кылаштажып-даа турар, хөлгелиг-даа улус аргыжып турар. Тожу, шынап-ла, кайгамчык оран-дыр ийин, агаар-бойдузу арыг, арга-эзимниг бедик дагларлыг, улуг-биче хемнер, хөлдери мырыңай эңдерик. Даштыкы аян-чорукчуларның магадап турары-даа чөп. 
Ногаан-Хөл, шынап-ла, таптыг эскерер болза, ногаансымаар өңнүг, а малгажы дээрге езулуг-ла эм шынарлыг, алдын хөл дизе, частырыг турбас. Аныяк уруглар баштарында, мага-бодунда-даа чаап алган дыштанып олургулаар, бо малгашты чаап алырга, баштың дүктери чымчай бээр дижир. Оон ол хөлге кирип алгаш, чанында аржаанга каксып алырга, кижи шуут чиик, сергек апаар. Ногаан-Хөлдүң аржаан суунга чүгле 3 хире минута дургузунда кирер, оон башка суу соок, ине-биле шиштеп турар дег ындыг дээштиг эмнээшкинниг деп Адыр-Кежиг суурдан Наталья Ондар тайылбырлап турар. Шынап-ла, сөөк-даяк аарыынга дендии эки. Бо аржаанга дыштаныр болза, чүгле 200 рубльди төлеп алыр, ол чарыгдал-биле хөлдүң девискээринде арыг-силигни тудуп, бок-сагын аштап келген. Чыл санында дыштаныкчыларның саны көвүдеп, сөөк-даяк болгаш өске-даа аарыгларны эмнедип кээп турар. Оон ыңай Азаска келген аян-чорукчулар база Ногаан-Хөлге ыяап-ла чедип кээр, хөлге кирип, аржаанга каксып алгаш, чоруп каарлар.  
Мен Тожунуң культура ажылдакчылары-биле кады аржаанга чоок­шулап кылаштап кээримге, Словениядан келген чүктешкилиг аян-чорукчулар сонуургап көрүп, аржаанга кирип алган хире, дедир-ле Азасче углаптылар. Ол аразында чугаалажып чорааш, Ногаан-Хөлге кел­генивисти эскербейн бардывыс, Азас биле Ногаан-Хөл аразынга аай-дедир 6 километрни чадаг кылаштаарга, кадыкшылга-даа эки болур деп Опан Саттың чугаалааны-ла шын. Алдар-аттыг спортчувус чылдың-на төрээн Тывазынга дыштанып кээр чаңчылдыг, бо удаада өөнүң ишти Дамырак-биле иелээ Азаста турумчуп алган, хүннүң-не Ногаан-Хөлче чадаг кылаштажып, хөлге, аржаанга кирип ап турар болду. 
Азаска, Ногаан-Хөлге мага хандыр дыштанып алгаш, Тоора-Хемге келгеш, база бир аян-чорукчуга таваржы бердим. Бо аян-чорукчунуң адын Ольга Прохорова дээр. Москвадан тура Тожуну адап-сурап келгеш, аңаа четкени ол. Мооң мурнунда 6 чыл бурунгаар Тывага келген болгаш билири кончуг. Ам кээрге Кызыл хоорай дыка бурунгаар хөгжүп сайзы­раан болган, ону дораан чугаа­лады. Мооң мурнунда кээрге, Азия төвүнүң тураскаалы эрги турган, ам кээрге, тоол оранында дег, чаартына бергенин база чугаалады.
Ол ийи дээди эртемниг, бирээзи хөгжүмчү, фортепиано талазын дооскан, ийи дугаар эртеми дефектолог башкы. Амгы үеде «Эхо» деп элээдилер клувунда кадыының байдалы кызыгаарлыг уруг­ларны болгаш улуг улусту фортепианога өөредип, ажылдап турар. Бодунуң кылып келген эртем угланыышкынныг ажылын чедиишкинниг камгалап алган. Ольга Москвага төрүттүнген, ол-ла төрээн хоо­райынга эртем-билигни чедип алгаш, ында ажылдап чурттап турар.  
А тываларны сонуургай бергенин ол мынчаар чугаалады:
— 2012 чылда Москвага Россияның биче-буурай чоннарының делгелгези болган. Аңаа чеде бергеш, биче-буурай чоннарның амыдыралын шуптузун ол делгелгеден көргеш-ле, дендии сонуургаан мен. Тожу тывазы мен деп херээжен кижиге ужуражып, ооң-биле чугаалаштым. "Тыва чурту кайдал?» — деп айтырарымга, "Сибирь ол-дур, дыка чараш оранда чурттап турар бис" — дидир. Ол-ла чайын Тываны сонуургааш, четкеш келдим. Ам 6 чыл болгаш келгеним бо-дур. Тожу чедип, Азас хөлдү көрүп алдым. Тываларның чаңчылдары дыка солун чүве-дир, өске булуңнарга дөмейлешпес, чараш оран-дыр. Москвага биче-буурай чоннарның делгелгези чыл санында эртер, ону черле сонуургап көөр чаңчылдыг мен. Силерниң ырлаар-шоорлаар, хөөмейлээр талантыңарны база магадаар чордум – дээш, биче-буу­рай тываларның дугайында эки билирин немеди.
Башкы кижи болгаш ном-дептерден база интернет четкизин үжеп тургаш, сонуургап номчаан. Кызылга келгеш, хүрешти-даа, хөөмейжилерниң концертин-даа көрген. Национал чемнерни сонуургап айтырарга, «Тос-карак» кафезинге үдеп чедирдим. Хоорган эът, чигирлиг божа, хаарган далган дээш оон-даа өске чемнерни чагыдып алгаш, амданныг-чаагай-дыр деп чип олурду. Ол аразында «Тывалар чүге семизил, эрте база өгленир?» дээн ышкаш өске-даа айтырыгларны салды. Тывалар шаандан тура хөй эът чиир база орай-даа, эрте-даа өгленирлери бар деп шыдаар шаам-биле тайылбырладым. Оон Туран хоорайны кезип турганын база сыын ажыл-агыйынга четкеш, сыыннарны, аът мунуп турганын база хөөреди. Туран дээр­ге хоорай эвес, суур чорду деп-даа олурду. Тыва дээрге аныяк республика-дыр, бурунгаар хөгжүп турар шаа ол-дур. Аржаан, хөлдери дыка хөй, артында-ла эм шынарлыг, шуут халас, чайгы үеде Россияның ырак-чоок хоорайларындан дыка хөйү-биле келгеш, дыштанып, эм­не­нип алгаш чоруп турарлар деп-даа мак­тандым. Чаңгыс-даа хөлге, аржаанга четпээнин чажырбады. Кызылдан ырак эвесте Дус-Хөл бар, ам чайын келгеш, аңаа барып дыштанып, эмненирин сүме­ледим. Эскерип олурарымга, тыва чонну дыка сонуургап турар. Чонар-даштан суй белектерни чарашсынгаш, өөреникчи оолдан чиик өртекке садып алган болду. Черле ынчаш, Тываны эргий кезиксеп олурар, бо удаада Тожуну көрүп алганы ол. 
Улаштыр Саян дагларында Ергакиге дыштаныр мен дээш, мээң-биле байырлашкаш, аян-чоруун уламчылап чорупту. База катап Тывага келиңер, Ольга Владимировна, дээш, менди-чаагай орукту күзеп үдедим.
Ася Тюлюш.
Авторнуң тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.