1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Тоолчургу чугаалар

 
 
                            ШУЛБУС ДУГАЙЫНДА
            Шулбус дээрге кижи хевирлиг амытан дижир. Шулбус бодунуң оруунга таварышкан кандыг­-даа чүвени ажып эртер, алдырбас-­туттурбас амытан дижир. Бурун улустуң чугаазы­биле алырга, шулбустуң кылбас чүвези черле чок: сөглээрге – сөскүр, нүгүлдээрге – нүгүлдүг, шынын чугаалаанда мырыңай кедергей шынчы, хүрешкенде, албан шүглүр - мөге, чүгүргенде, эмин эрттир чүгүрүк маңныг, аңнап чорутканда, тергиин аңчы-­даа болур.
            Шулбустуң дыыжызы болгаш чүве эндевези кончуг дижир. Хамык чүвени кымны-­даа мурнай дыңнаан, хамыкты мурнай билген болур. Шулбус апарган кижиниң кандыг-­бир чүвени үүлгедип чораанын көрген кижи, ооң дугайын улуска ыыттавас дижир. Шулбус апарган кижи­-биле чугаалажып-­даа болбас дижир. Ону көрген кижи албыстап болур, оон кедерезе, салгадап аарааш,  өлүп болур. Шулбустан аараан  кижини чүгле чер, суг ээзинден укталган хам кижи эдип шыдаар дижир.
 
                             ЧЕТКЕР ДУГАЙЫНДА
           Четкер дээрге дүлгээзинниг амытан дижир. Четкер — өлүг-­даа эвес, дириг-­даа эвес, кулакка дыңналып келир үнү чок, черде кылаштааны көзүлбес амытан дижир. Четкерлиг кижи, четкерлиг аал деп чугаа бар. Кандыг-­бир хам кижиниң каргыжы четкен аалга оран-­делегей ээзи килең салган болур дижир, олчаан  ол аал четкерлиг апаар дижир. 
           Кандыг­бир багай чүве болганда, четкерлиг аал­биле аргышпас апаар, ынаар чоокшулап­даа болбас. Четкерлиг аалдың өглери көжүп чоруй барган болза, ол чуртка өске өг база хонмас. Четкерлиг өгнүң орнунга кым­бир кижи бодунуң өөн хондуруптар болза, оларга четкер чыпшынар дижир.
 
                             АЛБЫС ДУГАЙЫНДА
           Эрги шагның улузунуң чугаазы­биле алырга, албыс дээрге кадай кижи кылдыр көстүп келир. Албыс көстүп келирде, ыяап-­ла эр кижиге көстүп келир. Албыс эр кижиге көстүп келгеш, ол кижиниң чурээн тудуптар, оон ам кончуг чараш, кончуг аныяк кыс болур. 
           Албыс кадайга таварышкан эр кижиге ол албыс бодунуң кадайы ийикпе азы шаанда таныжып чорааны бир кыс уруу кылдыр көстүр. Канчаар­-даа көөрге, ол албыстың аажы-­чаңы, эът мага-­боду таныштар кылдыр көстүп келирге, ынакшаан оол албыска бүзүрей бээр. Ону албыс-­тыр деп билбес-­даа болур.Кижи азы албыс бе деп танып алырда, чаңгыс им-­демдек бар, ооң ооргазының чүстери чок болур болгаш думчук аксында эрниниң чырыы база чок болур. Ынчангаш албыс чанагаштанмас дижир, кижиже удур база көрүнмес. Албыс дээрзи орунга удаанда, ийленип алгаш чытпас, чүгле ойталап алгаш чыдар дижир. 
          Албыс дээрге ол-­ла танышкан эр кижизинден өске кандыг-­бир  өске  эр  кижиге  черле көзүлбес, чүгле ол таныжының караанга көстүр дижир. Черниң черинге албыска таварышкан эр кижи аалынга чанып келгеш, чаңы өскерлип, бодунуң кадайын көрбестеп, өске кожалары-­биле найыралы база баксырап каар. Оон ам ол эр кижи албыс-­биле чурттап турган черинче катап чоруурун оралдашкаш, чоорту албыстап чоруп каар дижир.
          Шаандагы шагның улузунуң чугаазы­биле алырга, ол албыстың чагаан чагыын албан күүседир, ол албысты кым-­даа кижиге сөглеп болбас. Ол албыстың адын адап база болбас. Бир эвес эр кижи кады чурттап турган албызының адын адаптар болза, демги албыс ол эр кижини кааптар. Кыс албыстың адын адавас ужуру ында дижир. 
                   Ондар МУНЗУК сактып чугаалаан.
                                                                           

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.