1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТОРГУ ОРУУНУҢ ТЫВА АДЫРЫ

– Красноярск край, Хакасия база Тыва – бо үш кол регионга даянгаш, Енисейниң экономиктиг зоназын тургузар дуга­йында идеяны бөгүнде элээн сайгарып турар. Кызыл – Курагино демир-оруунуң тудуу ол инициативаның үндезининде – деп, Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол “Россияның демир-оруктары” ажык акционерлиг ниитилелдиң “Гудок” солунунга интервью берип тургаш чугаа­лаан.
– ССРЭ үезинден арткан улуг бүдүрүлгелерден аңгыда, регионда чаа хевирниң ортумак бизнезиниң «натуралдыг ажыл-агыйы» сайзыралды алган. Чижээ, Тыва бөгүн эътти эңдере бүдүрүп турар. Ол продукция­ны республикадан дашкаар саа­рарының рыногун дилээр апаар. 
Тывада миллиард ажыг тоннада санаттынган хөмүр-даш тывыш курлавырының дуга­йында чугаалавайн тур мен. «Евраз», «Северсталь» дээш, өске-даа элээн каш аажок улуг үлетпүр бөлүктери Тываның девискээринде хөмүрнү казып турар. Хөй продукциязын рес­публикадан дашкаар дүрген болгаш ажыктыг садар дээрге, транспорт инфраструктуразы чок болганындан, олар долу күжү-биле ажылдавайн турар. 
Сибирьниң байлаан чүгле иштики эвес, а даштыкы херег­лелче үндүреринге бүдүрүлге хемчээли-даа, технология-даа талазы-биле быжып, белен байдалда келген бис. Экспортче үндүр садары эң кол. Кызыл­ – Курагино шугуму чүгле Тыва, Хакасия азы Красноярск крайның эвес, а бүгү Сибирь мегарегионунуң экономикада тургузукчу бурунгаар базымын кылырынга чугула инфраструктура апаар. 
Бир эвес ол магистральды Моол биле Кыдаттың транспорт четкизинче кожуптар болза, Барыын биле Төп Сибирьге – Азия чурттарының улуг рыноктарынче, бир дугаарында КУР-же эң кыска орук апаар: ол 2,5 муң км-ге кызырлыр. Кызыл – Курагино төлевилелдиң оон-на бодунуң чуртталгазы эгелээр деп болур. А ону чүгле Тыва биле Россияның Президентизи деткип турар эвес, а улуг бизнес база деткий берген. Сибирьниң регионнары, бирги ээлчегде кожаларывыс – Красноярск край биле Хакасия аңаа сонуургалдыын албан езузу-биле дыңнаткан. Регионнуундан делегей чергелиг төлевилел кылдыр ол шилчээн. Кызыл – Курагино шугумун Моол­че база Кыдатче, Азия – Оожум­ океан регион чурттарының транспорт четкизинче кожар аргазын ажылдап турар. Кайы-даа талалар төлевилелге сонуургалдыг. 
Кыдат тала Кызыл – Курагино шугумун «Чаңгыс куржаг – чаңгыс орук» төлевилелде Чаа торгу оруунуң европейжи угланыышкынының бир хевири кылдыр көрген. Бо төлевилелде киржип турар моолдар австралийжи инвесторлар-биле Улан-Батордан Эрдэнэтче демир-орукту тудуп эгелээн. А Эрдэнэт­тен Россияның, Тываның кызыгаа­рынга чедир чүгле 700 км. 
Транссибтиң тыва адырын тударының российжи хөде­лиишкиннери чиге база тодаргай апарган тудум, Азиядан удур шимчээшкин шапкынчаан. Кызыл – Курагино шугумнуң тудуун 2017 чылда концессия хевиринче шилчидип, концессионерниң эвээш орулгалыын күрүне магадылалдары-биле камгалап турары даштыкы инвесторларга төлевилелдиң сонуурганчыын улам күштелдирген. Ынчап кээрге ону боттандырарының аргазы улгаткан. 
Кызыл – Курагино төлевилел 15 чыл дургузунда экономиктиг ийи кризисти эртип, инвесторун­ солуп, Национал чаагай чорук­ фондузунуң инвес­тиция портфе­линден үнүп, бот­тан­дырарының аргазын чаңгыс эвес удаа өскерт­се-даа, ол боду­нуң күчүзүн чи­ди­рер туржук, харын-даа ону көвү­дедип, делегей чергелиг апар­ганын онзалап демдег­лезе чогуур. Ол чүнү чугаа­лап турарыл дээрге, төлевилел чүгле Рос­сияның регионнарынга эвес, а элээн каш күрүнелерге база хе­ректиг. 
Төлевилел тургустунзун деп бодаза, аңаа бир дугаарында российжи бизнес белен болур ужурлуг. Ол угланыышкында ажыл чоруп турар. Ылаңгыя Ты­ва хөмүр-дашты үндүр садарын 1,1 млн. тонна чедир көвүдет­кен (шупту тывыштың үштүң ийи кезии). Кадыг одаар чүүлдү Минусинскиде эң чоокку демир-орук станциязынга чедирерде, улуг чүък автомашиналарынга 450 км орукту эртип чорааш, улаштыр Приморьениң далай терминалдарынче поездилеп чорудуп турар. А кажан Кызыл – Курагино оруу туттуна бээр болза, чылда 15 млн-ден эвээш­ эвес хөмүр-дашты үндүр сөөртүрү планнаттынган. 
«Гудок»-туң тайылбыры 
411,7 км хемчээлдиг Курагино – Кызыл демир-орук тудуу – РФ-тиң Чазааның бадылаа­ны төлевилел. Ол орук Тыва­ны Красноярск край база «Россияның демир-оруктары» ААН-ниң четкизи-биле харылзаштырар. 
2011 чылда Тывада бирги демир-оруктуң тудуу эгелээн, саң-хөө-экономиктиг кризис уржуундан ол ара турупкан. 2018 чылда ажылдар катап эгелээрин Чөөн чүктүң экономиктиг чыыжынга эрткен чылын чарлаан. Магистральды Моол кызыгаарынга чедир туткаш, оон Моол биле Кыдаттың демир-орук четкилери-биле тудуштурарын планнап турар. 
gudok.ru

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.