1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"ТУРАН" - БИИ-ХЕМНИҢ ЫЛГАВЫР ДЕМДЭЭ

Тыва – кайгамчык каас-чараш чурумалдыг, бойдустуң күчүзү сиңген делгемнерлиг, мең­ги баштыг тайгаларлыг тоолзуг оран. Маңаа дыштанылганың база туризмниң кандыг-даа хевирлерин сайзырадыр аргалар хөй. Туризмни сайзырадырынга боттуг байдалдар чайгаар тургус­тунган, оларны чөптүг, угаан­ныг ажыглап, чогуур деңнелге чедир хөгжүдери арткан. Кожуун бүрүзүнде аалчыларның сонуургалын чайгаар оттуруп кээр ыдык черлер, эм шынарлыг аржаан­нар, хөлдер, дыштанылга баазалары бар. Бии-Хем кожууннуң ылгавыр демдээ – «Туран» сыын ажыл-агыйы. 
 
ШЫНАРЛЫГ ОРУКТАР
Российжи туристерге Тыва­ның оруктарының берге байдалы чаа чүүл эвес болза, а даш­тыкы аян-чорукчуларга улуг шылгалда. Күчү-күштүг машина-техника, дериг-херексел талазы-биле чүгле Тывада эвес, а Сибирьде тер­гиин тудуг организацияларының бирээзи «Восток» КХН-ниң ажылдакчылары Турандан сыын ажыл-агыйынче оруктарны амгы үениң материалдарын болгаш чаа технологияларын ажыглап тургаш, шынарлыг кылып турар. Амгы үеде «Туран» сыын ажыл-агыйынче 5 хире километр орукту дескилеп, асфальт-биле шывары арткан. 
 
ТУРИСЧИ СЕЗОНГА БЕЛЕН
Чоокта чаа 20 кижи чурттаар аалчылар бажыңы ажыттынган. Аңаа бир хонукта чүгле чурттааны дээш бир кижиниң өртээ 900 рубль. Дыштанып алыкчыларга таарымчалыг байдалды тургузары-биле коридорнуң ужунда изиг, соок суглуг арыгланыр, душтаныр өрээлдер, ванна бар. Чанында аалчылар уткуур бажыңның чемненир черинге эртенги, дүъштеки, кежээки чемни чагыдып ап болур. 
Даштыкы аалчылар тыва үндезин чоннуң амыдыралын аажок сонуургаар болгаш кидис өглерге күзелдии-биле чурттаксаар. Сыын ажыл-агыйының девискээринде бир маңган ак өгнү тиккен. Ам чүгле ооң иштин дерип, каастаары арткан. Аңаа  немей 6 өгнү бо чоокку үеде типтер. Чайгы сыын мыйызының ханын холаан ванналарлыг бажың чоогунда кидис өгнү база тиккен. Эм шынарлыг ваннага кирген соон­да аалчылар аңаа кат-чимистен кылган хандыларны, эм оъттар холаан болгаш сүттүг шайны ижип дыштанырлар.
 
ДЫШТАНЫЛГА МАРШРУТТАРЫ
«Туран» сыын ажыл-агы­йы­ның ажыл-чорудулгазы «Хамык­тың дээрезин хереглекчиге» деп дүрүмге чагыртып турар. Хереглекчиниң негелделери, сонуургалы — бирги черде.  Аалчыларга, дыштаныкчыларга турисчи эртер оруктарны (маршруттарны) ажылдап кылган. Ол дээрге, аъттыг, чадаг-тергелиг, чадаг маршруттар. Чадаг-тергелерни хөлезилеп алыры-биле өртээн доктааткан. Чаа эгелеп чоруурларга камгалал дериг-херексел база көрдүнген. 
 
МАЙ – СЫЫН МЫЙЫЗЫНЫҢ КЕЗЕР ҮЕЗИ
«Туран» сыын ажыл-агыйы сыынның мы­йы­зы сөөктели бербээнде кезер ажылдарны эгелээн. Сыын мыйызының эм шынарын чөөн чүк медициназында ажыглап турар. Таптыг-ла бо үеде сыын­ның мыйызынга ажыктыг бү­­дү­мел­дер чыг­лы бер­ген ту­рар. Эрт­­кен чылын­ 293 баш сыынның мы­йызын кескен. Сыын­­нарны нарын эвес кезииш­кин соонда, кескен черни тускай эм-биле арыглааш, өөрүнүң аразынче салыптар. 
 
АРГА-ДУРЖУЛГАЛЫГ МАЛ ЭМЧИЗИ
Дадар-оол Донгак сыын ажыл-агыйында ажылдаа­нындан бээр 2 чыл чеде берген. Сыыннарның мыйызын тускай ток-биле ажылдаар станокка кезер. Арга-дуржулгазы бедээн мал эмчизи Тожу биле Тере-Хөл кожууннарның ивилериниң мыйызын кезип турар үеде үргүлчү чедип, дузалажып турган. Ооң чугаазы-биле алырга, мал чемин четчир кылдыр белеткеп алганы-биле кышты хүр эрттирген. Сыын мыйызының бо чылгы бир дугаар кезиишкини – Дадар-оол Донгакка өөрүнчүг болуушкун. Кижиниң кадыкшылынга чугула херек эм шынарлыг барааннар бүдүреринге үлүүн киирип турарынга ол чоргаарланыр. 
Мыйысты кескен соонда, ону хайындырып, кургадып, белен бараан кылдыр белеткээр чада эгелээр. Сыын ажыл-агыйын сайзырадырындан аңгыда, кышкы үеде дыштанып алыкчыларга эзерлиг, шанактыг аъттар база хаак оруун изээр ажылдарга ол киржип, экскурсияларны база эрттирип турар. Сыыннарның мыйызын кезип турар үеде мал эмчизи халдавырлыг аарыгларга удур камгалал тарылганы кылып четтигиптер. Сукпак суурнуң чурттакчызы Дадар-оол Донгак мында чурттавышаан ажылдап турар.
 
ЯНЗЫ-БҮРҮ БАРААННАР КӨВҮДЭЭН
Сыын ажыл-агыйының бараан­нары чылдан чылче көвүдеп турар. Пантокрин, сыын мыйызының ханын болгаш кызыл, алдын дазылдарны холуп тургаш, кылган бальзамнар, ыштаан, хеңмелээн сыын эъди, “Сыын” ижер суундан аңгыда ванна кирип тургаш ажыглаар пантогематоген биле далай дузу холаан порошоктар (кижиниң мага-бодун аныяксыдар, хан базыышкынын өйлээр, нерв системазын быжыглаар...) сыынның мыйыс­тарындан чиңгеледир кескен слайстарны (иммунитет быжыглаар...) бүдүрүп эгелээн. Слайстарны термоска изиг сугга элээн тургускаш, ижер. Хаптап белеткеп каан 5 грамм деңзилиг 10 чук савада уруп каан порошоктуң өртээ – 3000 рубль. Сыын ажыл-агыйы чоорту оон-даа өске барааннарны үндүрерин планнап турар. 
Тываның девискээринге барааннарын садып-саарар сертификатты март 14-те алганы улуг чедиишкин дээрзин технолог Николай Баян-оол онзалап айытты. Экскурсиялап келгеннер, даштыкы чурттардан, өске регионнардан келген аалчылар бальзамнарны, порошоктарны болгаш өске-даа барааннарны суй белектер кылдыр садып алыр. 
«Туран» сыын ажыл-агыйы бальзамнарының, поро­шоктарының хап-савазының дизайнын бир тускай кылдыр чогаадып алганын “Тыва-Экспо-2017. Час” регионнар аразының делгелге-ярмарказының жюри кежигүннери онзалап демдеглээн. «Чаңгыс суур – чаңгыс бүдүрүлге-2016. Түңнел» губернатор төлевилелиниң делгелге-ярмарказынга бүдүрген барааннарын чон дораан арыдыпканы хөйнү чугаалап турар. Ол ынчан сыын ажыл-агыйының барааннары Моолдан аалчыларның кичээнгейин хаара туткан. 
 
“АЛДЫН ШЫНАА”
«Туран» сыын ажыл-агыйының баазазында турар турисчи зонага даштыкы чурттардан, өске регионнардан келген аалчылар хөйү-биле дыштанып турар. Ында оларга бүгү-ле таарымчалыг байдалды тургускан. Ийи каът аалчылар бажыңында 3 улуг удуур өрээл аңгы арыгланыр, душтаныр өрээлдерлиг. Өрээл бүрүзү изиг, соок агаар өйлээр кондиционерлиг, амгы үениң телевизорлары-биле дериттинген. 
Бирги каъдында дыштаныр аңгы-аңгы зоналар бар. Камин чанында номчуттунар чымчак креслолар аалчыларның ынак чери болу берген. Чемненир өрээлге боттарының аъш-чемин кылып ап болур. Чүгле дыштанып келгеннерге чанында ресторанда амданныг аъш-чемни холу чемзиг поварлар кылып бээр. Ресторанның кырында бильярд ойнаар улуг өрээл база бар. 
Эм шынарлыг ваннага кирген соонда, аалчыларны чунар-бажың, фито-доскаар манап турар. Фито-доскаарга олурарга, адаандан изиг бус буттарны чылдып, чойган чыды дораан думчукка кээр. Чээрби минута олурган соонда, эфирлиг үстер сиңниккен чыттыг мага-боттуг, чиигей берген үнүп келирге, иммунитет көдүрер шайны эккеп бээр. Баазаның девискээринде тоолда дег тудуп каан печкага күзелдиг улуска шиштээн эътти, балыкты быжырып берип турар. 
Даң бажында соңганы ажыдыптарга, арыг агаар өрээл иштинче сырыннай бээрге, сагыш-сеткил чайгаар сергеп, кандыг-ла-бир тоолзуг оранда келген ышкаш сагындырар. Даштыгаар үнүп келирге, чанында агып чыткан хемчигештиң шулураажы, кушкаштарның мыжырашкан үннери дыңналып кээр. “Алдын шынаа” турисчи зона – дааш-шимээнниг хоорайдан “дезип” келген аалчыларга мага-хандыр дыштанып алыр чер дээр болза, хөөредиг болбас.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруу.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.