1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТУРА-СОРУУ КЫПТЫГЫП ЧОРУУР

Монгуш  Артыш  хан  дужаап  олур.

 

Кызыл хоорайның тө­вүнде “Арбат” шөлүнге  ян­зы-бүрү темаларлыг акциялар болганчок-ла болу бээр. Кайы-даа организацияның эрттирген акциязынга кир­жир кезек волонтержу аныяктар барын шагда-ла эскерген мен. Олар, Рос­­сияга волонтерлар чы­лы чарлаттынмаанда-ла, шагда-ла бо ажылды күзелдии-биле кылып тур­ган­нар. Интернетте социал четкилерде-даа ол аныяк­тарның кылып турар буянныг үүлезиниң дугайында бо-ла номчуур мен. 

Олар чүгле флешмобтар-биле кызыгаарланмайн, а дуза хереглээн чонга дузалажып, буянныг үүлени кылып турар. Чижээлээрге, огородунга күш четпестей берген улуг назылыгларга күскү, часкы үелерде  дузалажып, кышкы үеде хериминиң иштинде харын эжип, бажыңының иштин аштап арыглап, аарыг улуска хан херек апарган таварылгада донорлап дээш санап адаар буянныг үүлези төнчү чок. Ол дугайында “Вконтакте” социал четкиде https://vk.com/tyva.dobr17 медээлерден  сонуургап, номчуп болур. 

Идепкейлиг аныяктарның аразында өске эштеринден ыл­галдыг, карааның оду хып чо­руур аныяк оолду көргеш, “энергиязы чаштап чоруур кижи бо-дур аа” деп магадап көөр мен. Кымның төрээш, кижизидип каан төлү ирги, кандыг иениң эмииниң сүдүн ээп өскен  ирги, өскелерден ылгалып чоруур чажы­ды чүдел деп бодаар мен.  Кижи бүрүзү мындыг дузааргак, биче сеткилдиг, тура-соруктуг болза магалыг-ла чүве-дир ийин. Ол идепкейжи аныяк оолдуң адын Артыш Монгуш дээр. Ооң-биле чугаалажып, сонуургаан айтырыгларымга харыыларны алыр  аргалыг болдум. 

Артыш Өвүр кожууннуң Хандагайты суурга Валентина Сюрюн-ооловна Доңгак биле Юрий Даш-оолович Монгуштуң сес ажы-төлүнүң хеймери болуп төрүттүнген. Авазы Валентина Сюрюн-ооловна Доңгак Маадыр ие деп хөрек демдээниң эдилекчизи. Артыштың авазы, ачазы амгы үеде кайызы-даа бистиң аравыста чок. 

– Дооскан эртемиңер, кылып чоруур ажылыңар дуга­йында чугаалап бээр силер бе, Артыш?   

– Өвүр кожууннуң Хандагайты ортумак школазын 2012 чылда дооскаш, Тываның күрүне үниверситединиң филология факультединче кирип алгаш, 2016 чылда өөредилгемни чедииш­кинниг доозуп алдым.  Амгы үеде Кызыл кожууннуң Көк-Тей ортумак   школазында англи дыл башкызы мен. 

– "Тываның буянныг чүрек­тиглериниң" дугайында чугаа­лап бээр силер бе? Кажан, кымнар, кандыг сорулгалыг тургусканыл?

– “Тываның буянныг чүрек­тери” деп аныяктар шимчээшкини дыка-ла уткалыг тургустунган. Бир-ле дугаарында Кызыл хоо­райның оң талакы эриинге хамааты өг-бүлениң бажыңы өрттенип каарга, оларга дуза кадар дээш, идик-хеп чыыр деп сорулгалыг акция эрттирген бис. Эгезинде чүгле 8 студент турдувус. Амыдыралга берге байдалга таварышкан улуска, хоочуннарга, хүндүлүг дыштанылгада назы-хары улагды берген улуска, инвалид  ажы-төлге, өскүс арткан бичии чаштарга, дуза кадары — бистиң кол сорулгавыс. 

– Шаптараазыннар турган боор аа?

– Ажылдап кириптеривиске, улуг шаптараазыннар-даа турбаан. Черле бичии бергедээшкиннер бар, ынчалза-даа сорулга күштүг болза, оларны ажып эртери белен. 

Организациявыстың тускай чыглыр чери  чок. Кыжын биске дыка берге-дир. Чыглып, хуралдаптар тускай черивис чок болганындан аңгы-аңгы организациялардан диленип кыштаар-дыр бис. Тускай чыглыр черлиг  болзувусса, дыка-ла эки ийик. 

– Организацияңарда каш кижи барыл? Канчаар ажылдап турар ирги?

– Бистиң организацияда 150 аныяктар бар. Олар дээрге дээ­ди болгаш ортумак өөредилге черлериниң сургуулдары, өөре­никчилер болгаш ажылдап турар аныяктар. Оларның аразында кандыг-даа кижи бар, ынчалза-даа бистиң сорулгавыс чаңгыс:  буянныг үүле кылбышаан, Тывавысты сайзырадыр. 

– Бо чоокку үеде чүнү планнап турар силер? Чаңгыс черге чыглып алгаш, сүмележип, алыр-дыр силер бе? 

– Ийе, шупту айтырыгларны хуралдааш, бир-дем-биле шиитпирлеп алыр бис. Удавас кожавыс Хакасияның идепкейлиг аныяк­тары-биле шуул­ган эрттирер деп планнап турар бис. Билир боор силер, аныяктар аразында “Чаңгыс хемниң төлдери бис” деп Сибирь чергелиг төлевилел бар. Бо төлевилелге даянып алгаш, Абакан хоорайга май 19-та “Буянныг кичээл” эрттирдивис. Аңаа бо волонтержу шимчээшкинивистиң ажыл-агыйын Абаканның болгаш Красноярскиниң аныяктарынга таныштырып турдувус. Оон-даа өске планнарывыс дыка хөй. Шуптузун адап бижиир болза, төнчү чок.

– Кайыын, кымдан деткимче ап турар силер?

– Эң улуг дузаны бис ада-иевистен болгаш чоок улузувустан ап турар бис. Оон ыңай Тываның  Спорт болгаш аныяктар херектериниң талазы-биле яамызындан деткимче улуг.

– 10 чыл болганда, Тываны канчаар көрүп турар силер?

– Россияның база бир эң-не сайзыраңгай регионнарының бирээзи кылдыр көөр-дүр мен. 

– Чуртталгада кыйгы­рыы­ңар?

– Тывавыстың сайзыралы.

– Силерниң бодалыңар-биле кижиниң аажы-чаңында эң-не багай үш чүүл:

– Артык сеткил, адааргак, чалгаа чорук.

– Эң-не чараш чүүлдер:

– Дузааргаа, ажылгыры,  бурунгаар көрүштүү, улугну улуг, бичени биче деп хүндүлеп билири.

– Тываны хөгжүдер дизе...

–... демниг болурга-ла чедер. “Демниг сааскан теве тудуп чиир” деп чиге-ле сөглеп каан-дыр ийин. 

– Тываны кайы чурт ышкаш сайзыраңгай болза деп бодаар-дыр силер?

– Тывамны кандыг-бир өске чурттарга черле дөмейлеп шы­да­вас-тыр мен. Чүге дээрге Тыва ышкаш каас-чараш, байлак, арыг агаарлыг оран чок деп санаар мен. 

– Чуртталга силерге... 

– Бурган башкының биске берген кайгамчыктыг белээ-дир.

– Бодуңарның немээр чүү­лүңер бар боор аа?

– Бо 2018 чылды Россияда волонтерлар чылы кылдыр чар­лаан болгай. Ынчангаш кырган-чалыы, бай-шыырак, бөдүүн дээш кандыг-даа кижи бүрүзү оода бо чылдың иштинде бир катап буянныг херектен кылырын кыйгырар-дыр мен.

– Номчукчуларга чүнү кү­зээр силер? 

– Амыдыралга таварышкан бергелерге черле торулбайн, салып алган сорулгаларын чедип алырын, бот-боттарын деткижип, өскелерниң чедиишкиннеринге өөрүп чоруурун күзээр-дир мен. 

Айдың ОНДАР чугаалашкан.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.