1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВАГА ЧЕЧЕКТЕЛГЕН

Анатолий Емельяновту Ты­ваның чону, хамыктың мурнунда шүлүкчү деп билир. Ооң чогаадып кааны «Тыва деп чүл?» деп шүлүүн концерттер, байырлалдарга бо-ла шээжи-биле чугаалай бээр. Тыва дугайында орус дылда бижиттинген эң чараш шүлүктерниң бирээзи бо шүлүк. Бир эвес ону орус дылдан тыва дылче очулдурар болза, мындыг янзылыг дыңналыр.

Тыва дээрге

Хүнге чайынналган шынаалар,

Кылаң суглуг шапкын хемнер,

Калбак эзимнерниң океаны,

Дүдүскектүг чараш делгемнер,

Хуулгаазын өңнерлиг даглар,

Элезинниг ховуларның чиргилчини,

Ээрерген Саяннарның харлыг дүвүзү-дүр.

Анатолий Федорович 1925 чылда Красноярск крайның Сухобузимо суурга төрүттүнген. 1941 чылда немец-фашист Германия Совет Эвилелинче халдап, дайын эгелээрге, үе-чергези эш-өөрү-биле кады Ада-чуртту камгалаар күзелин илередип, фронтуже чорударын дилеп, шериг комиссариадынга, барган. 16 харлыг оолду Томск хоорайда артиллерия училищезинче өөредип чоруткан. 1943 чылда училищени дооскаш, пулемет взводунуң командири, биче лейтенант Анатолий Емельянов фронтуже аъттаныпкан. Да­йзын-биле эрес-дидим тулчуп, Кенисберг хоорайны хостап тургаш, бир дугаар балыглаткан. Польшага тулчуушкуннарның бирээ­зинге база катап балыглаткан. Дайынче биче лейтенант шериг эргелиг киргеш, немец­фашизмни ооң уязы Берлин хоо­райга чылча шаварда, Анатолий Емельянов капитан эргелиг апарган. Аныяк командирниң эрес-дидиминиң, тулчуушкуннарга солдаттарын билдилиг командылап шыдаарының херечизи ол. 1945 чылда Тиилелге соонда шеригден ол халашпаан. Германияга, Австрияга, Чехословакия­га корум-чурумну тургузуп, комендант ротазын командылап чораан. 1948 чылда шеригден халашкаш, Москваның күрүне университединиң философия факультединиң психология салбырынче өөренип кирген. Университетти, ооң соонда аспирантуразын 1955 чылда чедиишкинниг дооскаш, Совет Эвилелиниң кыдыг-кызыгаарында, чүгле сураан дыңнап чорааны Тывага кээп ажылдай берген. Тыва чон-биле чоок таныжып, тыва оолдар, кыстар-биле на­йыралдажып, эш-өөрлүг апарып, бүгү назынында тыва черге чурттап, ажылдап артып калган. Тывага Светлана Козлова-биле өг-бүле тудуп, хөй ажы-төлдүг, аас-кежиктиг чурттап, тыва улустуң хүндүлүг кижилериниң бирээзи апарган.

Анатолий Емельянов шүлүк­терни 14 харлыында-ла бижип эгелээн. Фронтуга база демир-үжүүн салбаан. Дайын, солдаттар, оларның сагыш-сеткилиниң дугайында шүлүктерни тулчуушкуннар аразында бижип чораан. 1944 чылда бижээш, авазы Прас­ковье Трофимовнага чагаа иштинге чорутканы «Ол хүннү канчаар чурттап эртер бис?»(«Как мы этот день переживем?») деп шүлүүнде мындыг одуруглар бар.

Кажан-на-бир, бир-ле часкы хүн,

Канчап билир, бир-ле кышкы хүн

Эргим бажыңымче кире бергеш,

Эжииниң аксынга ыыт чок турар мен.

Солдат, офицер Анатолий Емельянов боонуң хараалынга, октуң бажынга чорааш безин ада-иезиниң бажыңынче чанып кээрин күзеп чорааны бо одуруг­лардан илдең. Чогум-на ындыг күзелдиң ачызында чаа-дайындан ол амы-тынныг, бүдүн-бүрүн ээп чанып келген боор деп номчукчу бодаар.

Сагыш-сеткили маажым кижи кажан-даа чогаалчы, эң ылаңгыя шүлүкчү болбазы билдингир-ле болгай. Тайбың үеде-даа дайын, кижиниң амы-тыны, чуртталгазы, өлүмү дугайында бодалдар чогаалчының сагыш-сеткилин ке­зээде доюлдуруп чораан. Ол база дайынның уржуу болбайн канчаар.

 

КЫЗЫЛ БИЛЕ АК

Чаа-дайынга согур душ бооп өлүрү

Чайлаш чок салым-хуу ышкаш.

Хүн бүрүде тайбың чуртталгага база

Хенертен өлүм уткуй кээр чорду.

Ооң-биле каржыр-даа,

Оон дезер-даа аргаҗок.

Хөй санныг шүлүктерден аң­гыда, Анатолий Емельянов элээн каш проза чогаалдарын бижээн. Каа-Хем өрү, Эржей, Ужеп, Белбей ынчаар чурттап чоруур, ат-сураа «эрги чүдүлгелиг» деп билдингир орус кижилерниң улуг салгалының амыдырал-чуртталгазы, оларның салым-чолунуң дугайында «От мира не уйти» деп барымдаалыг тоожузу номчукчуларга дыка сонуурганчыг болган. Бо тоожунуң утказын муңгаранчыг деп-даа болур. Боттарының шажын-чүдүлгези дээш кижилер ал-боттарының-даа, ажы-төлүнүң-даа амы-тынын үзүп, доңуп өлүп каарын номчааш, номчукчунуң сагыш-сеткилинге кылык-килең, кээргел, көөр хөөн чок чорук дойлуп, холужуп каары-биле ук чогаал сонуурганчыг, ында авторнуң көдүрген айтырыглары амга чедир чидиг болуп артпышаан. Чүү дээш Василий биле Васса Клячиннер уруг-дарыы-биле кады Каа-Хемниң Бай-Балыкка доңуп өлүп каарыл? Эрги хрис­тиан шажын-чүдүлгениң «коргунчуг шииткели», ол-ла чүдүлге дээш хаанныг Россияның, ооң соонда совет эрге-чагырганың истеп-сүрүүшкүнү, эрги хрис­тиан чүдүлгелиглерниң школадан, эртем-билигден, амыдыралда чаар­тылгалардан оспаксырааны чаш уруг-дарыгның амы-тынындан үнелиг болганы ол бе?

Бодунуң чогаадыкчы салым-чолунуң эң дээжизи ылап-ла Тывага чечектелген, аңаа ооң Тывага чурттааны, өг-бүле тутканы, хөй ажы-төлүнүң төрүттүнгени салдарлыг болган деп, Анатолий Федорович санап чораан. Ынчангаш Тывага дыка ынак болгаш, төрээн чурту апарган тыва чер дугайында хөй чараш шүлүктерни бижээн. «Тыва черге» деп шүлүү.

Бистиң Тывавыста дег,

Тиг чок аяс дээрни

Каяа-даа көрбээн мен.

Бистиң Тывавыска дег,

Сеңээ, чуртталга, каяа-даа

Сеткилимден ынак чорбаан мен.

Чурукта: биче лейтенант Анатолий Емельянов. 1943 чыл.

Шаңгыр-оол Суваң.

«Шын» №19 2015 чылдың февраль 21

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.