1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВАГА ШАГААНЫ БАЙЫРЛААНЫ

Мындыг алгаг-йөрээлдер фев­­раль 27-де Найысылалдың төвү — Арат шөлүнге ырактан-на чаңгыланып эгелээн. Кызылчылар орус чоннуң Масленица байырлалын соон дарый байырлап келгени бо. Ол хүн бүргег-даа болза, чыварлыг соок болду. Арат шөлүнге эртежик келген чон таныш-көрүжү-биле чолукшуп, оюн-тоглаага киржип эгелей берген. Тевек, даш көдүрери, Аскак-кадай, аът шалбадаары дээн ышкаш тыва оюннарга аныяк-өскен күзелдии-биле киржип, ойнап турлар. Ылаңгыя Эрзинден эккелген 115 кил улуг дашты көдүрер дээн эр чон, аразынче кижи кирер аргажок кылдыр бөкперлежип алган, мөөрейлежип турлар.
Шөлдүң ортузунда ийи ак өг. Бирээ­зиниң даштында чон хайымныг. Бо аъш-чемниг, хүндүткелдиг өгнүң ээлерин мактавастың аргазы чок. Олар кымнарыл дизе, Культураның болгаш төөгүнүң турас­каалдарын камгалаар Бүгү-рос­сийжи хөй-нии­ти организациязының Тывада сал­бырының кежигүннери, даргазы Ульяна Бичелдей база ТГТШИ-ниң эртемденнери болгаш Нацио­нал музейниң ажылдакчылары-дыр. Чылдың-на Шагаа байырлалында бо өгге доңган-дожаан чон, аалчылар үзүлбес. Аалчыларын изиг сүттүг шай, боова-боорзак, хырбачалыг, далган үскен сүүзүннүг быдаазы-биле аъшкарып-чемгерер чаңчылдыглар. Аъш-чемден аңгыда, өг иштинде делгелгени музей ажылдакчылары организастаан. Делгелгеден төөгүлүг тыва национал идик-хепти, өгнүң эт-херекселин, эр-херээжен каасталгаларны сонуур­гап көрүп болур. Ол ышкаш аныяк эр­темденнерниң уруг­ларга тыва национал оюннарны ойнадып турарын көөрге, чир-шоң, алгы-кышкы, черле хөглүү кедергей.
«Амыргын-на, амыргын, хүндүлүг чонувус! Бүгү чонну чалап тур бис!» — дээн кыйгы В. Көк-оол аттыг Национал театрның мурнунче чонну хаара тудупту. «Шагаа дээрге тыва чоннуң чаагай, сүзүк чаңчылы-дыр, алгап, йөрээр байыры-дыр!…» дээн соонда ак, көк кадактарлыг кыстар үнүп, чонга чалбарып, чараш самын бараалгатты. Шагаа байырлалының чаңчыл болган хүндүлүг аалчызы Ак-Сал ирей үнүп келгеш: 
Шагның чаагай эргилдези
Шагаа хүнү үнүп келди!
Бүгү-ле чүүл өршээлдиг болзун!
Уткуп турар Дагаа чылы
Ууттунмас элбек болзун!
Шагаа келди, курай-курай!
Чаа чыл келди, курай-курай!... 
деп чаа үнүп орар Дагаа чылының чаагай күзээшкиннерин кылган соонда, 12 чылдың дүрзүлери үнүп келди. Аңнар дүрзүлерин дескиндир хам дүңгүрүн сок­тап, алгыжын кылган соонда, Мечи чылы биле Дагаа чылы ажыл-ижин хүлээнчир езулалды кылды. 
Лопсаң Чамзы башкы Дагаа чылының демдектерин, чыл чурагайын чонга таныштыргаш, өлчей-кежик доктаадыр, хей-аът бедидер номналды номчуду. Байырлалдың бир чараш кезээ – хей-аът тугун киискидер езулал. Өң-баазын хөй шарларда хей-аът тугун дээрже салып үндүрүптү. 
Дараазында Чазак Даргазының оралакчызы Байбек Монгуш Шолбан Кара-оолдуң өмүнээзинден чыылган чонга байыр чедирген чылыг-чымчак сөстерни дамчытты. Байырлалдың бир онзагай аалчылары — Верхнеусинскиден келген интернационал делегация. Верхне­усинск администрациязының даргазы Александр Екимов, Зоя Чатбал чаңгыс чер-чурттугларынга байыр чедирдилер. Оларны Орус культура төвү чылыг-чымчак уткуп алганын, Шагаа уткуурунуң езу-чаңчылдарын көргүзүп, хүрээлерге чедирип, судур-номналдарга олурар аргалыг болганы дээш, өөрүп четтиргенин илереттилер.
Шагааның бир онзагай каас­талгазы – тыва национал идик-хеп-ле болгай. Чыылган чон аразында тыва национал идик-хеп кеткен кижилерни улус чон улуг сонуургал-биле көрүп турлар. Тыва хевин кеткен кижилерни көөрге, чоргаар, чараш көстүр. Узун чавагалыг, тыва идик-хептиг кырган-авай кымнардан-даа ылгалып тур. Ол болза Надежда Торлуковна Оюн-дур. 77 харлыг кырган-авай бо чараш тыва идик-хевин боду даараан. Ол чүгле чараш хеви-биле чонну кайгаткан эвес, Шагаада дүрген чугаа мөөрейинге киришкеш, Кызыл хоорайның мэриязының культура, спорт болгаш аныяк­тар политиказының департаментизиниң Хүндүлел бижии-биле база шаңнаткан онзагай кырган-авай болду.
Арат шөлүнде үгек майгыннарда сайгарлыкчылар сүттен кылган аъш-чем, ыштаан, кадырган эът аймаа, далган кылыглары, каасталгалар, суй белектер-биле чонну хаара тудуп тур. «Шагаада өгбелеривисче аалдаар ак чем база белектерни моон садып алдывыс, эки-дир» — деп, садып алыкчылар өөрээн чоруп турлар.
Ада-иелер ажы-төлүн аъттар мундуруп, Дагаа, Мечи чылының дүрзүлериниң чанынга чурукка тырттырып, оюн-тоглаа­га киириштиргеш, өөрүшкүлүг тарап чандылар. 
Өгбелеривистиң үе-дүптен бээр ба­йырлап келген Ыдык байырлалы — Шагаа найысылалга мындыг байдалдыг эрткен.
Алдынай СОЯН.
Владимир ЧАДАМБАНЫҢ 
фото-чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.