1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВАЛАРНЫҢ БЕШ ОЮНУ

Сиин-оол Лакпаевич Оюн – алдар-сураглыг артист, режиссер, Тыва театрның легендазы. Ону билбес улус эвээш-ле боор, чаа өзүп орар салгалдар кандыг болду харын, а Тываның күрүне университединиң физика-математика факультединиң студентилери Сиин-оол Лакпаевичи­ни эки таныырлар. Чүге дизе ол оларның фехтование тренери. 
Алды чыл бурунгаар кезээде-ле кыптыгып чоруур энергиязы-биле Россияда ийи дугааргы фехтование федерациязын Тывага ажыдып тургускан. Бир ындыг федерация Башкортостанда, оон ыңай кайда-даа чок. Куруг черге чаа чүве тургузары берге болбайн аан. Амы-хуунуң мындыг эгелээшкинин кым акшаландырар боор. Фехтованиеге кедер бөрттүг масканың өртээ 3200 рубль, хеви – 3300, рапира өртээ 2100 рубль. 
Баштайгы дээреде, ооң соонда-даа бодунуң болгаш өөнүң ишти Татьяна Одум­овна Падарчының пенсиязының көвей кезии ынаар чоруп турган. «Аа богда, мээң чаагай сеткилдиг эжим эвес болза, бо идеям эгелеп чадап чыда-ла буступ дүжүп каар турган» – деп, Сиин-оол Лакпаевич кады чурттаан эжиниң дугайында өөрүп четтириишкинниң чылыг сөстерин чугаалады. Татьяна Одумовна чажындан өскүс өскен, «авай» деп эргеленмээн. Ол фтизиатр эмчи, күш-ажыл дептеринде чаңгыс-ла бижиктиг: «Тываның туберкулез диспансериниң уруглар салбыры».  
Кичээлдер эрттирер зал хамаанчок, өрээл кайда боор, кым ону бээрил. Ынчангаш университеттиң кол корпузунуң бир аудиториязының столдарын кыдыынче чыскаапкаш, ортузунда хос черинге «селемележир» аргалыг турганнар. Физматтың башкылары Надежда Маасовна, Маадыр Алдын-Херелович ындыг байдалга сагыш човаары-даа хөлчок, дузалажыксаары-даа кончуг. 
Федерацияны коммерциялыг эвес организация кылдыр бүрүткеткеш, «нулевой» отчеттар дужаап турарга, үндүрүг органының негелдези улуг, бужурганчыг байдал тургустунуп кээрге, ону хаар ужурга таварышкан. Ынчалза-даа эгелеп алган чүвени ара октаары Сиин-оол Лакпаевичиниң мөзүзүнге шуут дүүшпес. База-ла ол-бо халып турда, шупту чүве аайлашкан. Эки сеткип, эрткен чылын ректор Ольга Матпаевна Хомушку фехтовальщиктерниң студент клувун ажыдып алырын саналдааш, педколледж­те тускай оран-сава үндүрүп берген. Ооң сураан дыңнааш, эң баштай онгу классчы оолдар Херел Монгуш, Айыраш Базыр, Доржу Ховалыг аңаа чедип келгеннер.
Сиин-оол Лакпаевич алды чыл иштинде студентилерден 8 тренерни белеткеп каан. Ам олар университедин дооскаш, ында-мында ажылдай бергеннер. Оолдардан Белек Дундуй-оолга, Сайын-Белек Туматка идегээр мен деп чоргаарал-биле онзагайлап чугаалады. Олар каяа-даа тренерлеп болурлар, сертификады база бар. Бо үе дургузунда Красноярск хоорайга фехтование маргылдааларынга киржип тургаш, Тываның командазы бир катап үшкү шаңналдыг черни алган. Оон ырадыр, оон хөй баар дээрге, билдингир-ле, акша-төгерикке балдыр кошкак. Орук-чирикке, аъш-чемге, удуур-чыдарынга дөмей-ле акша херек болгай. Артында-ла эвээш эвес түңнүг. 
Акша-төгерик талазы-биле бир кончуг дузалашкан улус – Кызылдың мэри Вячеслав Товарищтаевич Ховалыг база Чечена Кий-ооловна болган. Оларга өөрүп четтиргенин онзалап чугаалап-ла чоруур. Бир чылын мэр шаңналдар садарынга 55600 рубль үндүрүп бээрге, өөреникчилеринге 6 маска, 6 селеме, 6 электрошнур саткаш, аңаа чарыпкан акшаның отчедун дужаап берген. Сиин-оол Лакпаевич черле биче сеткилдиг кижи болгаш, кымга-даа чарбыттынар хөңнү чок, диленип-ле турарындан эпчоксунар кижи болган-дыр.
Ол чүгле студентилер эвес, үстүкү классчыларны база өөредип турган. «Фехтование» деп сөс тывалап очулдуртунмас, ону чүү деп алза эки ирги дээш бажы ыжып-ла турган. Бир катап бичии чиик машиназынга халдып олура, даянгыыштыг кижи көргеш, «Аскак-кадай» деп тыва оюнну сактып кээп, даянгыыш кижиге кончуг эш чүве ышкажыл деп бодал бажынга чык дээн. Даянгыыштың дузалыы-даа кончуг, бирде ооң-биле уругларны кичигелеп, ойнап иткилей-даа кааптар, рапира-даа ышкаш. Ол-ла бодалындан туттунгаш, дыл эртемдени Бичелдей-биле сүмележип тургаш, «эшбол» деп чогаадып алган. Шынап-ла, волейбол, баскетбол, футбол деп сөстерниң кожумаа «бол». Даянгыыш – эш, бир чартыы бол, кыйгырган уткалыг. Чүге «эшбол» (дорт очулгазы – будь другом) деп болбас боор? Каадыр-оол Алексеевич ындыг чаа, тыва сөс чогаадылгазы болзун деп деткээн. Тыва фехтование ам эшбол деп адаттынып, турумчуй бээр болза, ында айыылдыг чүве чок, харын-даа аянныг, солун дыңналыр, уткалыг-даа чүве-дир.
Амгы үеде Сиин-оол Лакпаевичиниң бир кыптыгып чоруур идеязы – беш оюн. Тываларга беш салаа дег оюн. Ооң ол идеязын дыңнааш, ректор Ольга Хомушку: «Биче олимпиада чүве-дир» – дээн. Шынап-ла, совет үеден уттундурган ГТО, ону ам чаа сактып кээп, катап киирип эгелээн болгай, ооң күш-культуразы-даа сагышка кирер. Беш оюннуң бир дугаары – эшбол (фехтование); ийигизи – эштири; үшкүзү – аътка чаржыры (конкур); дөрткүзү – маңнаары; бешкизи – адары.
Сиин-оол Лакпаевичиниң күзели болза, беш оюнну дески билир кижини өөредип белеткээри чогумчалыг. Ол хевирлерни күүседип шыдаары дээрге-ле, кадык кижи болуру. Сорулга мында – медальдар-даа эвес, а кадыкшыл. Школачыларны, студентилерни спорттуң бо хевирлеринге тускайлап белеткээш, аңаа долгандырыг аргазы-биле маргылдааларны биче олимпиада ышкаш эрттирип турар болза, солун-даа, ажыктыг-даа болур ийик. Канчап билир, сөөлүнде моон олимпийжилер-даа үнер чадавас.
Сиин-оол Лакпаевичиниң бо идеязын Өөредилге, Аныяктар болгаш спорт яамылары деткип көргеш, ону херек кырында канчаар организастап болурунуң арга-быраларын тып эккээри күзенчиг. 
«Ак-көк хемниң кижилери» деп бирги тыва кинонуң кол маадырының ролюн ойнаан Сиин-оол Лакпаевичиниң бажының иштинде хайнып чоруур бодалдары, изиг күзелдери эңдерик. Ооң солун идеяларының бирээзи – аныяктарның бот-идепкейиниң чылында беш оюн (пятиборье) бо-дур. Ол ону куруг черге бодунуң фантазиязы-биле чогаадып эккелбээн. Спорттуң төөгүзүн шинчилеп олура, амгы олимпий шимчээшкининиң үндезилекчизи Пьер де Кубертенниң «…Пятиборье кижиниң мөзү-шынар болгаш күш-дамыр шынарларын хынаарының төлептиг аргазы. Ол биске дески шыдалдарлыг атлетти белеткеп бээр» дээн чалгынныг сөстери аңаа улуг идигни берген. Бурунгу Грецияга пентатлон (беш+маргылдаа) езугаар дайынчыларны белеткеп турган. 
Чаа үеде пятиборье офицерлерниң дайынчы белеткели кылдыр ХIХ векте көстүп келген. А Төп Азияга дайынчының күш-дамыр белеткелин «Эрниң үш оюну» деп адап турган. Ол дээрге аът чарыжы, хүреш, ча адары. Оон аңгыда ынчан да­йынчыларны чыдалажырынга (ам болза фехтование), аът кырынга хүрежири, аът кырындан ча адарынга өөредип турган. Ол эрткен төөгү-дүр.
А амгы үеде Сиин-оол Лакпаевичиниң «Беш оюнун» таптыг организастап, боттандырып киирер болза, ол шупту олимпийжи хевирлер-дир эвеспе. Тывада арай бир аайланып, чүгле хүреш деп-ле, чаңгыс таланың угланыышкынынче колдаар байдал бар хевирлиг ийин. Өске спорт аймаан база ылаңгыя олимпий хевирлерин элээн сайзырадыры чогумчалыг болгу дег. Дораан бүде бербес-даа болза, бо идеяда кандыг-даа фантазия чок, чүнү-даа кылбазының орнунга оода бо оюннарны нептередирин шенеп көрзе кандыг деп. 
Бо чылын 83-тээр хоочуннуң энергиязы шуут хып чоруур, олутпай, чалгааларга бээр хире эвес, омак-сергээн-даа деңнээр ужур чок. Сиин-оол Лакпаевич боду шаптараазыннарга ундарап-даа чорбас, чаагай сагыш-сеткилдиг, хей-аъды бедик, чарт угаанныг, чараш, чырык сеткиишкинниг, онза солун кижи-дир. Ооң чаа идеяларын, эгелээшкиннерин деткип, амыдыралга боттандырып, черле шимченип көрзе кандыг ирги? 
Надежда Эргеп.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.