1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВАНЫҢ БАЗА БИР СҮЛДЕЗИ

Ноябрь 2-ден 25-ке чедир Россия­ның болгаш Моолдуң эртемденнери улуг мага-боттуг араатан аңнарны шинчилээриниң талазы-биле каттышкан экспедицияны чоруткан. Экспедицияның түңнелдериниң дуга­йында парлалга конференциязын «Убса-Нуур ыйгылаажы» заповедниктиң директору Владислав Канзай, «Ирбиш­тиң армиязы» коммерциялыг эвес акционерлиг ниитилелдиң даргазы Радомир Чигжит эрттирген.
– Экспедицияның сорулгазы кандыг турганыл?
В.И. Канзай: – Ооң кол сорулгазы – ирбишти шинчилээри. Оон аңгыда экспедицияга спутниктен шинчилээри-биле мончар кедирер, фото болгаш видео бүрүткээр, ирбиштиң чоруп турар черлерин тодарадыр, ол черлерде чем курлавырын өөренип көөр, генетиктиг болгаш гормоналдыг деңнелге болгаш ирбиштиң аарыгларының сайгарылгазын өөренип көөр планныг. 
– Ол экспедицияга кымнар киришкенил? Кайы черлерге шинчилелдерни чорутканыл?
В.И. Канзай: – Yш аңгы бөлүк кылдыр чарлып алган эртемденнер Ховд аймактың Цецег сумузунуң Хавцгайт, «Хар ус нур» национал паркта Жаргалант хайрхап даглары, Цагаан шувуут дагларынга, Цагаан дагларга ажылдаан. Yшкү бөлүкке Тываның «Убса-Нуур ыйгылаажы» заповедниктиң болгаш Моолдуң «Увс нур» заповеднигиниң ажылдакчылары-биле «Ирбиштиң армиязы» Акционерлиг коммерциялыг эвес ниитилелдиң төлээлери (Р.Чигжит, Э.Саая), «Снежный барс» фондунуң президентизи Д.Медведев, Ирбишти камгалаар фондунуң башкарыкчызы Онорзул Дашзэвэгийн, Санкт-Петербургтан фотограф Елена Машкова кирген. 
– Олчаларыңар кандыг болду?
В.И. Канзай: – Бир дугаар бөлүк эр, кыс 2 ирбишти, ийиги бөлүк эр, кыс болгаш эник 3 ирбишти туткаш, улуг ирбиштерге мончар баглааш, анализ кылырынга чугула херек чүүлдерни алган. Бичии эникке мончар баглаваан, чүге дээрге ол чаш, мончар аңаа аар чүък болу бээр.
Бистиң төлээлеривис киришкен бо бөлүк ирбиштиң чоруп турар черлерин тодарадып, ында ооң чиир чеминиң курлавыры болур те, чуңма, койгун хөй дээрзин тодараткан. Телер 4-5 бөлүк. Бир бөлүк 41 чедир баш болганын санап көрдүвүс. Ынчап кээрге, ол черлерде ирбиштиң чиир курлавыры четчир чорду.
Р.Д-С. Чигжит: – Мен бодум хуумда, экспедицияның кежигүнү болгаш, ирбиштиң изин көөр аас-кежиктиг болдум. 
– Ирбиштиң аажы-чаңын, өзүп көвүдээр аргаларын маңаа шинчилээн бе?
В.И. Канзай: – Ийе, ынчанмайн кан­чаар. Ону эки билир кижилер маңаа киришкен болгай. Ооң аажы-чаңын билбес кижи ону тудуп алыр аргазын билбес.
– Ындыг болза, бистиң номчукчуларывыска ол ховар аңның аажы-чаңының дугайында чугаалап берип болур силер бе?
В.И. Канзай: – Ол аажок угаанныг араатан. Ону тудуп алыры аажок берге болуп турары ооң ховарында-даа эвес, ол аажок чытчы болгаш, кижилерни кайы ырактан хайгаарап, оларның караанга көзүлбейн турарында болуп турар. Ол 2-4  оолдарны төрүүр, бир хар ажыр ийи харга чедир аңнап, амыдырап өөреткеш, улгады берген аныяк ирбиштерни турлаандан ойладыптар. Боттарыңар амыдыраңар дээни ол. Ол аныяк ирбиш турлаг болгаш  кады чурттаар эш дилеп дыка ырак черлерни эргиир. Моолдан Тываже, оон дедир чоруп турары ол. Оон турлаг болгаш эш тып алгаш, ол черин «демдектеп» алыр.
Уланчызын 2016 чылдың декабрь 1-де үнген №139 "Шын" солундан номчуңар.
Айлаң ДАРЖАА.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.