1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВАНЫҢ БАШТЫҢЫНЫҢ ПАРЛАЛГА АЛБАНЫНЫҢ МЕДЭЭЛЕРИ

Киржиринге белен
Курагино (Красноярск край) – Кызыл (Тыва) демир-оруун­ келир чылын катап тудуп эге­лээр. Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол ол дугайында, Чөөн чүктүң экономиктиг шуулганының үезинде, ТАСС-ка интервью берип тургаш, дыңнаткан. 
"Келир чылдың эгезинде тудугну эгелээр деп бодап тур мен. «Россияның демир-оруктары» күрүне структуразы ол төлевилелдиң боттанылгазын алгаш, ынаар хуу капиталды хаара тудуп эгелээр, ындыг чадада келген бис» — деп, ол чугаалаан. 
Ооң дыңнатканы-биле алырга, РДО-нуң удуртулгазы төлевилелге киржиринге белен. Моол кызыгаарын­га чедир туткан орук, Моол биле Кы­даттың четкизинче угланган магис­т­­­раль болурун Тываның Баштыңы демдеглээн. 
Моол тала Тываның оруунга тутчу бээр демир-орук төлевилелин тудуп эгелей берген. Aspire Mining Limited деп австралий компанияның Northern Railways бүдүрүлгези Овоот хөмүр-даш уургайындан Эрдэнэт хоорайга чедир 547 км узун орук адырын чоокта чаа тудуп эгелээн. Бо орук российжи кызыгаарже үнер чаа орук болур. 
2016 чылдың июньда Моолдуң, Россияның база Кыдаттың удуртукчулары үш чурттуң экономиктиг коридорун тургузар программаны бадылаан. Ынаар демир-орук коридорунуң ийи төлевилели кирген: Барыын (Курагино – Кызыл – Цаган Тологой – Урумчи) база Соңгу (Курагино – Кызыл – Цаган Тологой – Эрдэнэт – Пекин – Тяньцзинь) угланыышкынныг. 
Курагино – Кызыл орук тудуунуң төлевилелин 2011 чылда эгелээнин дыңнаткан. Саң-хөөге бергедээшкиннерден Тываның найысылалының чоогунда оруктуң чүгле бир километр хемчээлин туткан. Төлевилелдиң өртек-үнези – 1 млрд рубль ажыг. Демир-орук тудуун акшаландырар айтырыглар шиитпирлеттинип турар. 
 
Делегей чергелиг апаар
Федералдыг төп-биле бил­­чилгелиг, сырый кады ажыл­дажылганың түңнелинде Кы­зылдың аэропортун модер­ни­застаар талазы-биле төле­ви­лелди чурттуң транспорт стратегиязынче киирген соонда, аэропорт комплекизин бүрүнү-биле эде чаартыр ажылдар 2015 чылда эгелээн.
Бо чылдың август 1-ниң байдалы-би­ле алырга, аэропортта чаартылга ажылдарын 1811,34 млн. рубльге акшаландырган, оон 1013,01 млн. рубльди федералдыг бюджеттен тус­кайлаан, а 710,55 млн. рубльди инвес­торлар киириштирген. Рес­публика бюджединден бо улуг төлевилелче чүгле 87,78 млн. рубльди үндүрген. Объектини 2017 чылдың ноябрь төнчүзүнде ажыглалга киирерин планнаан. 
Аэропорттуң ужудуп-хондурар чаа шөлүн амгы үениң инфраструктуразынга дүүштүр кылган– чырык хандырылгазы, медээ бээр дериг-херекселдер болгаш пассажирлерниң айыыл чок чоруун хандырар системаларны, чаа орук айтыкчыларын болгаш өске-даа чаартылгаларны немей кылган. Чаарттынган аэропорт кандыг-даа хевирниң агаар судноларын хүлээп алыр, аргыжылганың хемчээли улгадыр, ачы-дузаның шынары бедиир. Чоокку үеде аэропортка делегей эрге байдалын тыпсырын чедип алыр дээш, республиканың Чазаа ажылдап турар. 
 
Моолче авиарейстерни ажыдар
Тываның найысылалында аэропорт делегей чергелиг эрге-байдалды алган соонда, 2018 чылда Кызыл (Тыва) – Улан-Батор (Моол) аразынга рейсти ажыдар планныг. Ооң дугайында республиканың Баштыңы Шолбан Кара-оол Чөөн чүктүң экономиктиг шуулганының үезинде Демнежилге күрүнелериниң телеграф агентилелинге (ДКТА-га) интервью берип тургаш, чугаалаан. 
"Сентябрьда аэропорттуң эде тудуушкун ажылдары доостур, декабрьда документилери болу бээрге, февральда делегей чергелиг эрге-байдалды алырын бодап турар бис. Аэропорт улуг самолеттарны база хүлээп эгелээр, Кызыл – Улан-Батор аразында рейс оларның бирги авиа­шугуму болур чадавас» – деп, ол демдеглээн. 
Москваже дорт ужудуушкунну организастаар дугайында «S7» авиакомпания-биле дугурушканын Тываның Баштыңы дыңнаткан. Аргыжылгаже моол авиакомпанияларны хаара тудары планнаттынган. 
 
Чедери берге черлерге              
Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол биле «Хевел» компания­лар бөлүүнүң чиңгине директору Игорь Шахрай чоок­та чаа Владивостокка эрткен Чөөн чүктүң экономиктиг шуулганының үезинде хүн энергиязы-биле ажылдаар бичии хемчээлдиг автономнуг электри станцияларын тудуп, Тываның чедери берге чурттакчылыг черлерин чырык-биле хандырар талазы-биле кады ажылдажылга дугайында дугуржулгага атты салган. 
Ол езугаар Тывага 1600 киловатт күчүлүг, хүн энергиязы-биле ажылдаар дизельдиг чырык хандырар станцияны тудары көрдүнген. Төлевилелдиң инвестору «Хевел» компаниялар бөлүүнүң инжиниринг салбыры болур. Компания төлевилелди боттандырары-биле Новочебоксары хоорайда бодунуң заводунда бүдүрген бедик шынарлыг хүн модульдарын эккеп салыры планнаттынган. Тыва Республиканың Чазаа, бодунуң ээл­чээнде, төлевилелди бүгү талалыг информастыг болгаш организастыг деткимче-биле хандырар. 
«Бир дугаарында, ол төлевилелди ЛЭП (электри шугуму) шөер аргазы чок, дизельдиг электри станциялары-биле чырыкты берип турар, чедери берге чурттакчылыг черлерге боттандырарынга сонуургалдыг бис. 14 муң хире чурттакчылыг 18 ындыг суур бар. Ол айтырыг талазы-биле күрүне-хуу эштежилгени киириштирериниң шупту аргаларын өөренип көрдүвүс» – деп, Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол демдеглээн. 
Чедери берге, кыйыы черлерде чурттакчы чонну үзүктел чок, турум чырык-биле хандырарын көрүп турар мурнады боттандырар күрүне айтырыы хүн энергиязын ажыглаарын  төлевилел күүселдези-биле шиитпирлеттинер.  
Ол ышкаш республикага төле­вилел күүселдезиниң үезинде объек­тилер тудуундан регион бюджединче үндүрүглер киирилдезин көвүдедир, станцияның тудуг-монтаж ажылдарынга чаа ажылчын олуттар тургустунуп, чагылар конструк­цияларын бүдүреринге регионнуң бүдүрүлгелерин түр када хаара тудар.  
Россияда хүн энергетика адырында эң-не улуг каттышкан компания «Хевел» компаниялар бөлүү (2009 чылда «Ренова» КК биле РОСНАНО АН каттышкан бүдүрүлгени тургус­кан) болур. Компанияның структуразында: бүдүрүкчү салбырлар (Чуваш Республиканың Новочебоксары хоо­райда хүн модульдарын бүдүрер завод), девелопер салбыры (чоокку чылдарда 434 МВт-тан хөй күчүлүг хүн электростанцияларын дөзевилеп, тудар төлевилелдер портфели) база Россияда хүн энергетиказын шинчилеп турар чаңгыс-ла эртем организациязы – энергетикада чуга карттыг технологияларның эртем-техниктиг төвү (Санкт-Петербург хоорай) бак­таат­тынган.
 
Ийи тоннаны казып тывар
Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол четвергте ДКТА-га (Демнежилге күрүнелериниң телеграф агентилелинге) интервью берип тура, 2017 чылдың төнчүзүнге чедир Тыва ниитизи-биле ийи тонна хире алдынны казарын дыңнаткан. 
"Тывада алдын тывыжы чыл санында көвүдеп олурар. 2017 чылда ийи тонна хире алдынны казып тыварын планнаан бис» – деп, Ш. Кара-оол Чөөн чүктүң экономиктиг шуулганының үезинде чугаалаан. 
Эрткен чылын 1,915 тонна алдынны казып тыпкан болза, бо чыл дургузунда ол көргүзүгнү 1,97 тонна чедирери көрдүнген деп, Тываның Чазаа бадыткаан. "Ойна" алдын уургайының алдынчылары үнелиг металлды 900 килди, "Тардан Голд" – 1 тоннаны, "Тыва" КХН – 70 килди казып тывар. 
"Тардан Голд" даг тывыш бүдүрүл­гезиниң бедик шынарлыг аргаларны ажыглап эгелээни-биле, 2017 чылда алдын тывыжы көвүдээр» – деп, Чазак санап турар.
 
«Орук картазын» тургускан
Аэропорт комплекизиниң чаартылгазы, чурттакчылыг пунктуларже харылзааның волокно-оптиктиг шугумун шөери, соңгу чүк ивилериниң болгаш сыыннарның баш санын көвүдедип өстүрери – бо шупту пунктулар Тываның социал-экономиктиг хөгжүлдезинче угланган хемчеглерниң комплекстиг планында кирген. 2015 чылда хүлээп алган ол документиде чугула айтырыгларны болгаш берге чүүлдерни тодарадып ажылдаан. 
Республика бо комплекстиг планның ачызында федералдыг төптен база хуу компаниялардан миллиард түңнерлиг инвестицияларны ап турар апарган. Ол акша-хөреңгини транспорт инфраструктуразын тудуп, чаартырынче (оруктар болгаш аэропорт), регионнуң энергетиктиг айыыл чок чоруун быжыглаарынче (подстанцияларны тудуп, эде чаартырынче), мал ажыл-агыйын хөгжүдеринче угландырган. Эмнелгелер болгаш культура одагларын, өөредилге албан черлерин тудуп, эде чаартып, республиканың чедери берге кожууннарынче интернет четкизин шөйүп турар. 
Регионнуң эрге-чагыргазы Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң удуртулгазы-биле идепкейлиг ажылдаанының түңнелинде, РФ-тиң Чазаа үстүнде айыттынган Тываның сайзырал-хөгжүлдезиниң комплекстиг планын бадылаан. РФ-тиң Чазааның айтыышкынын езугаар социал-экономиктиг күчүлүг бурунгаарлаашкынның боттуг үндезини - «Орук картазын» тургускан. Ында 2025 чылга чедир Тывага элээн каш миллиард рубль акша салыышкынын үндүрери көрдүнген.
 
Тывада шупту чүүлдер бар!
Санкциялар, кризис, террорисчи кыжаныышкыннар Россияның чонун иштики туризмче ээлдирген. 2016 чылдың түңнелдери-биле алгаш көөрге, ындыг аян-чорукчуларның саны элээн каш миллионга көвүдээн – алды кижиниң бирээзи-ле, шөлээзиниң үезинде Россияның бир-ле булуңунга чедип турар. Бир эвес иштики туризмни шын ажыглаар болза, регионнуң казназын элээн долдуруп болурун Тыва Республиканың Баштыңының парлалга албаны демдеглээн. Ынчангаш Тываның эрге-чагыргазы республиканың турисчи улуг курлавырын долу ажыглаар дээш, улуг күжениишкиннерни салып турар.
 
Экотуризм
Тываның аалчылары бедик баштыг тайгалардан эгелээш, кургаг, элезинниг ховуларга чедир бойдустуң чурумалдыг байлаан магадап болур. Чүгле саванналар болгаш джунглилер чок дээрден башка, ырадыр-даа чорувайн Чер бөмбүрзээнде бар бойдус куржагларын шуптузун Тывага келгеш көөр аргалыг. Мында 16 заказниктер, бойдустуң 14 тураскаалдыг черлери, ийи заповедник, кылаң кара суглуг хөй санныг хемнер, эм шынарлыг аржааннар, меңги суундан бүткен хөлдер, кайгамчык чараш шуралгактар бар. Республиканың аң-меңи болгаш чечек-чимизи байлак. Чурттакчы чон улусчу ужур-чаңчылдарын, культураның болгаш төөгүнүң өртээ турбас тураскаалдарын камныы-биле кадагалап, камгалап чоруур. 
Республика девискээриниң 90 ажыг хуузу аңныыр шөлдеринге хамааржыр. Кижи чедип көрбээн черлерни, Кызыл дептерже киир бижээн ховар – киш, саян дииңи, дырбактыг, чекпе, ас, адыг, бөрү, сыын, архар, тооргу база ирбишке таваржып болур. Республиканың делгемнеринде сүт чемиштиглерниң 85 аңгы, куштарның 300 ажыг хевирлери бар. 
Владимир Путинниң Тывага аян-чоруунуң соонда, Тывага балыктаашкын дугайында чуруктар, медээлер делегейде тарап, ат-сураа алгып, аңгы-аңгы чурттардан Тывага барып, Президент Путин ышкаш шортан тудуп алыксаан муң-муң балыкчыларның сонуургалын оттурган. Хемнер болгаш хөлдерде эң-не чаагай амданныг балыктарның 18 хевири, оларның аразында — ала-буга, шортан, мыйыт, сиг, пелядь, мезил, сөөктүг-балык бар. Арыг-кылаң суглуг черлерде узуну 1,5-2 м чедип, деңзизи 60-80 кил чедип турар "хаан-балык" – тайменьни Тываның сугларындан тудуп ап болур.
 
Культура база этнотуризм
Тыва бодунуң бот-тускайлаң этниктиг культуразын арттырып алган, байлак төөгүлүг, культурлуг өнчү-салгалдыг республика. Ол дээрге тываларның чурттаар өө, ус-шевер, ус-дарган чогаа­дылгазы, уран чүүлдүң (чонар-даш) болгаш спорттуң национал хевирлери (тыва хүреш, аът чарыжы, ча-биле кара адары), хамнаашкын (чер, дээр, оран-таңды ээлеринге, отка чүдүлге) эрги орус чүдүлге-биле чүүлдежип турары-дыр. Бүгү делегейниң хөгжүмге ынактар ортузунда тыва хөөмей-сыгытка үнелел канчаар-даа аажок улуг. Ынчангаш аңгы-аңгы чурттардан болгаш Россияның булуңнарындан муң-муң аалчылар, аңгы-аңгы хөгжүм жанрларының төлээлери «Азия төвүнде хөөмей» база «Үстүү-Хүрээ» хөгжүм фестивальдарын четтикпейн манаарлар.
 
Археология туризми
Эң улуг болгаш тывызыксыг археология төвүнүң бирээзи Тыва деп анаа эвес санаар. 2000 чылдар эгезинде делегей экспедициязы Бии-Хем кожууннуң девис­кээринде базырыктан кайгамчык нарын кылдыр алдындан сиилбээн идик-хептиг болгаш дериг-херекселдерлиг, бистиң эрага чедир VII вектиң ийиги чартыында чурттап чораан скиф баштыңчының хөөрүн казып тыпкан. Ук тывышты XXI чүс чылдың бирги археологтуг сенсациязы деп санаан. Алдын тывыштың кол кезии Кызылда Алдан-Маадыр аттыг Национал музейде, а чамдыызы Күрүне Эрмитажында кадагалаттынган.
 
Кадыкшылга туризми
Тываның девискээринде изиг, соок аржаан суглар хөй. Чойган аржааны – изиг болгаш соок күгүрлүг аржаан баштарлыг кайгамчыктыг комплекс. Дус-Хөл бодунуң эм шынары-биле Израильде Өлүг далайдан безин ажыг. Моол-биле кызыгаарда, Шишхид-Гол хемниң оң талакы эриин дургаар 80-85 градус изиг температуралыг аржааннар бар. А дустуг Чедер хөлдүң малгажы болгаш рапазы эм шынары-биле алдаржаан.
 
Шажын туризми
Республикада сарыг шажынның 16 хүрээзи бар, аңаа аңгы-аңгы чурттардан муң-муң чүдүкчүлер кээп турар. Эң-не билдингир хүрээлерниң бирээзи – Үстүү-Хүрээ-биле дөмей аттыг дириг хөгжүмнүң болгаш чүдүлгениң делегей фестивалы 18 дугаар болуп эрткен. Республика Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң саналдааны-биле, эрги орус шажын чүдүлгелиг Сизим суурда орус культураның регионнар аразының фестивалы сурагжаан. Ооң киржикчилериниң, артистерниң саны сөөлгү чылда каш катап көвүдээн.
"Тывалар чүс-чүс чылдарда культура төөгүлүг болгаш, чоргаарланыр чүүлдери-ле хөй чон. Кандыг-даа республиканың, кандыг-даа чоннуң чүгле Россияга эвес, а делегейге чоргаарланып болур – скифтерниң «хааннар шынаазы», Пор-Бажың мында" – деп, Россияның Президентизи Владимир Путин Тыва биле Россияның демнежилгезиниң 100 чылдаан байырлалының үезинде онзалап демдеглээн. 
Тываның турисчи курлавыры улуг болгаш онзагай. Республиканың удуртулгазы Тываны «сорунзаның күжү», «уттундурбаан ужур-чаңчылдарның чурту», Россияның мурнуу-чөөн талазында келир үеде туризмниң төвү, Соңгу-Чөөн Азия чурттарынга «Чөөн чүк дээрбээ» транскызыгаар туризм маршрудунуң өзек угланыышкыны кылдыр көргүзүп турар. Турисчи-рекреация зоназын, 700 дөрбелчин метрде бедик сайзыралдыг инфраструктура шөлдүг, делегей чергелиг деңнелдиг, шупту сезоннарда ажылдаар курорт тудар планныг. 
Республиканың удуртулгазы улуг турисчи сезонну ажыдарынга белеткенип, ол угланыышкынныг шалыпкын ажылдап турар. 2015 чылга деңнээрге, 2016 чылда республикада төлевирлиг туризм ачы-дузазы 9 хуу өскен азы 102,4 млн рубль четкен. Туристерниң саны көвүдээн: 2015 чылда Тывага 55 муң аян-чорукчу келген болза, эрткен чылын республикага 65 муң хире кижи келген. 2015 чылдың түңнелдери-биле, Тыва Сибирь федералдыг округта болуушкуннуг туризм талазы-биле мурнуку одуругже үнген. Ол чылын "Үстүү-Хүрээ" дириг хөгжүм болгаш чүдүлге фестивалы, "Азия төвүнде хөөмей" деп делегей чергелиг мөөрей, "Евразияның интеллектуалдыг алдыны" деп аныяктарның бирги шуулганы, Сизимге орус культураның регионнар аразынга фестивалы турисчи сорунзаның төптери болган. 
Экономиканың турисчи бизнес адырының специалистериниң бодалы-биле алырга, республика 2027 чылда — Россия, Белоруссия база ХКД, Европа чурттарындан, Кыдат, Моол, Япония, АКШ, Австралия база Канададан амгы үеде турарындан 30 катап хөй, 2 млн. хире туристерни хүлээп ап болур деп, Тываның Баштыңының парлалга албаны медеглээн.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.