1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВАНЫҢ БАШТЫҢЫНЫҢ ЧАА ЧЫЛ-БИЛЕ БАЙЫР ЧЕДИРИИШКИНИ

Эргим чаңгыс 
чер-чурттугларым!
Кремльдиң курантыларының шимээн-дааштыг үделгези-би­ле бүгү чурт чаа 2019 чылче кире­риниң хуулгаазын үезинге чедир каш-ла шактар арткан.
Чаа чылдың бүдүүзүнде бис эртип бар чыдар чылдың өзек болуушкуннарынче эглип, ооң кол-кол түңнелдерин үндүрүп чаңчыккан бис. Эртип бар чыдар чылдың кол политиктиг болууш­куну, чугаажок-ла, күрүнениң Баш­тыңын соңгааны болбайн аан. Бо чылдың мартта эрткен Россияның Президентизиниң соң­гулдалары бүгү делегейге российжилерниң чаңгыс эп-сет­килдиин болгаш Владимир Владимирович Путинге деңнеп көрбээн бүзүрелин көргүскен. На­ционал лидер дээш чурттуң соңгукчуларының барык 77 хуузу бадылаан. А силер, эргим чаңгыс чер-чурттугларым, база катап кадык прагматизмиңерни, хамаа­ты бышкан чорууңарны болгаш быжыг демиңерни илереттиңер. Силерниң мерген угааныңарның болгаш Россияның удуртул­га­зының шилип алган курузунга бердингениңерниң ачызында бис соңгулдаларга келириниң талазы-биле 93,2 хууну көргүзүп, Владимир Владимирович Путинге деткимчениң барык 92 хуу­зун берип, регионнар аразынга бадылаашкынның идепкейиниң талазы-биле бир дугаар черде болдувус. Бистиң Ада-чуртувус­ка чоокку алды чылда салым-чол шиитпирлээр болуушкун болза, Россияның хөгжүлдезиниң национал сорулгаларының болгаш стратегтиг соругдалдарының дугайында Президентиниң майда үндүрген чаа Чарлыы болган. Ооң үндезин-таваанче күрүнениң баштыңының соңгулда бетинде кампанияның үезинде аазаашкыннары кирген.
Чарлыктың сорулгазы болза, Россияның эртем-технологтуг болгаш социал-экономиктиг хөгжүлдезинге чаза булгаашкынны кылыры, чурттакчы чоннуң санын көвүдедири болгаш амыдыралдың деңнелин бедидери, чурттаарынга таарымчалыг байдалдарны, а ол ышкаш хамаатыларның бот-шиңгээлдезинге байдалдарны тургузары болур. Чаңгыс сөс-биле, чарлыктың мурнады көөр чүүлдериниң төвүнде – кижи, ооң кадыкшылы, чаагай чоруу болгаш узун назылаары турар.
Адактың сөөлүнде, чуртка во­лонтер болгаш эки турачы шим­чээшкиннерниң сайзыралы 2018 чылдың чугула демдээ бол­ган. Дыка хөй кижилерге чит­кен кижилерниң дилээшки­нинге эки тура-биле киржип турар янзы-бүрү хевирниң ор­га­низацияларының болгаш кижи­лерниң, социал харагалзал ал­бан черлериниң, бойдус камгалаар болгаш төөгү-дилээшкин ажыл-чорудулгазын чорудуп турар албан черлериниң ажылынга дузалажып турарларның канчаар-даа аажок улуг саны манавааны чүүл болган. Россияга Эки турачының чылы ол кижилер болгаш организациялар-биле «таныжылгага», эки турачы байдалга үндезилеттинген социал ужур-уткалыг күш-ажылдың чу­гулазын болгаш ат-алдарын көдүреринге салдарлыг болган. Бистиң республикавыста Эки турачының чылы волонтер организацияларның одуруунче барык тос муң кижини «кыйгырган», эки турачыларның саны барык ийи катап көвүдээн.
Эргим чаңгыс чер-чурттуг­ларым! Каш чыл улаштыр бис­те экономиктиг болгаш социал­ хөгжүлдениң кол көр­гүзүг­лериниң талазы-биле эки ди­намика кадагалаттынып арт­кан. Шак ынчаар, үлетпүр бү­дүрүлгезиниң индекизи 3,7 хуу өскен, ол Россияда ортумак көр­гүзүгден бедик. Ажыктыг казымалдар тывыжы 4,1 хуу өскен (Россия иштинде 2,9 хуу). Бистиң хөмүржүлеривис бо чылды 1 сая 700 муң тонна кара алдынны тывары-биле доозарлар. Ол болза бистиң республикавыстың бүгү төөгүзүнүң дургузунда хөмүр казып тывыышкынының эң бедик деңнели-дир.
Тываның тараажылары рекордтуг дүжүттү ажаап алганнар, эрткен чыл-биле деңнээрге, 3 катап өзүлделиг. Республика иштинге тарааның ортумак дүжүдү бир гектардан 18 центнер турда, мурнакчы ажыл-агыйларда тараа культураларының дүжүткүрү бир гектардан 30 ажыг центнер болган. Республикада кызыл-тастың ажаалдазы – 2,5, арбайның  8 катап көвүдээн. Республиканың көдээ ажыл-агыйының кол адыры – мал ажыл-агыйында турум өзүлде кадагалаттынып арткан.  Декабрь эгезинде шээр малдың баш саны 1,3 сая болган. Эрткен чылдың деңнелинге көөрде 1,5 хуу өзүлделиг. Эът бүдүрүлгезин 2,5 хууга, сүттүң 1,8 хууга, дагаа чуургаларын 5 катап өзүлдезин хандырган.
Чаңгыс сөс-биле, бистиң рес­публиканың көдээ ажыл-агый ажылдакчылары Чаа чылды эки көргүзүглер-биле уткуурлар.
Каракка көскү чедиишкиннер орук-транспорт комплекизинде база тудугда бүрүткеттинген. 2018 чылда бис найысылалдың коммунал көвүрүүнүң улуг хемчээлдиг чаартылгазын эгеледи­вис, ооң түңнелинде 2019 чыл­да ол дөрт шыйыглыг апаар болгаш ийи таладан кирериниң амгы үе­­ниң инфраструктуразы-биле де­риттинер. Аэропорттуң чаа ужар-хонар шыйыында тудуг ажыл­дары доозулган. Ам бе­зин­ ужудуушкуннуң графиги көскүзү-биле дирлип эгелээн: Крас­ноярск, Иркутск, а ам Мос­кваже безин дорт рейс ужуп эгеледи. Найысылалда чаа бажыңнар туттунган, Терапевт корпузу ажыттынарының кы­рында келген, хоорайның кудум­чуларында хөй-ниитиниң транспортунуң чаа-чаа автобустары маңнажып эгелээн. Ангара бульварында чаа амгы үениң шко­лазының тудуу уламчылап турар.
Социал адырда чедиишкиннер база-ла бар. Өөредилге ажыл­дакчыларын онзалап демдеглекседим. «Чедиишкинниг өөреникчи» деп төлевилелдиң ийи чыл дургузунда боттанылгазы өөредилгениң шынарын 10 хуу, 88 хуу турганындан 98 хууга чедирер арганы берип, аттестат албаан доозукчуларның үлүүн 12-ден 8 хууга чедир кызырган. Көстүп келген эки эскиттерни бүгү талалыг быжыглаар болгаш күштелдирер сорулгалыглар. Чурттуң хөгжүлдезиниң нацио­нал сорулгаларының болгаш стратегтиг соругдалдарының дугайында Президентиниң Чарлыының эге күүселдези чырыдыышкын системазынга онза харыысалганы онаары чугаажок. Эртем-билиглиг болгаш бедик мергежилдиг специалистер чокта эргежок чугула эртем-технологтуг чаза булгаашкынны кылыры болдунмас-ла болгай.
Чаа чылдың байырлалдары – культурага болгаш уран чүүлге бараан болуп чоруур­ ки­жилерниң чогаадыкчы ажылдаарынга дүш­күүрлүг үе болур. Эртип бар чыдар чыл республиканың культура адырын­га элээн үре-түңнелдиг болган. Ол көдээниң бот-тывынгыр культуразы-би­ле онза холбашкан. 2017 чыл­дан тура 7 көдээ культура бажың­нарының иштин үндезини-биле чаартыр аргалыг болдувус, 5 чаа Культура бажыңын көдээге туттувус. Келир чылын ам-даа көдээниң 6 Культура бажыңының каптитал септелгезин чорударын планнап турар бис. Көдээниң 21 Культура бажыңының материалдыг баазазы көскүзү-биле чаарттынган. Муниципалдыг 7 театрга чаа шиилерни тургузарынга дузаны көргүскен, оларның 2-зин республиканың кол сценазынга чедиишкинниг көргүскен.
Эргим чаңгыс чер-чурттуг­ла­рым! Кел чыдар чыл бис­тер­ден онза сырый каттыжыл­ганы база күштерниң күже­нииш­кинин негээр. Бистиң рес­публикавыстың мурнунда, бистиң чуртувустуң мурнунда Рос­сияның Президентизиниң чаа май Чарлыы-биле тодараттынган национал сорулгаларны чедип алырының талазы-биле хемчээлиниң талазы-биле деңнээр чүве чок сорулгалар салдынган. Кижи бүрүзүнүң күжениишкининден, долу күш-биле ажылдаарындан салдынган бедиктерже канчаар чоруу­рувус хамааржыр. Чогум-на ма­ңаа силерниң көргүзүп чоруур мөзү-бүдүжүңер –  баштың болур шынар, улусту соондан эдертип билири кончуг чугула!
Чаа чыл-биле сеткилим ханызындан байыр чедирдим. Кадыкшылды, чедиишкиннерни, аас-кежикти болгаш чаагай чорукту силерге болгаш Силерниң өг-бүлелериңерге күзедим.
Тыва Республиканың Баштыңы Ш. Кара-оол.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.