1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВАНЫҢ БАШТЫҢЫ: "ТУРА-СОРУУ КҮШТҮГ ЭРЛЕР..."

Чөөн чүк улустарының чыл санаашкыны-биле үнүп келген чаа чылдың баштайгы хүнүнүң хаяазынга уткуй Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң Дөгээ дааның кырынга, ыдыктыг дагның бедиинге салып турар Саңын республиканың чону Тываның улуг саңы кылдыр шагда-ла хүлээп алган. Харын-даа мырыңай Төре саңы азы тыва күрүнениң саңы кылдыр санай берген. Ынчангаш бо Саң салыр ёзулалга киржип, ооң одунга ак аъш-чеминиң дээжизин сөңнеп, оран-делегейге чалбарып, төрээн чуртунга, төрел чонунга аас-кежикти күзеп, ал-боттарынга, ажы-төлүнге, дөргүл-төрелдеринге буян-кежикти тайга-таңдызындан дилеп алыр күзелдиг кижилер хөй.
Республиканың кадеттер школазының курсантылары болгаш башкылары-биле кады даң бажы караңгыда ыдыктыг Дөгээ кайы сен дээш автобустуг хаптывыс. Орукка чоруп ора, кадеттер школазының офицер башкызы Айдың Шивидек-биле чугаалаштым. 
— Дөгээ даанга Саң салыр ёзулалга Республиканың кадеттер школазының курсантылары чылдың-на киржип келген. Ол ам чаагай чаңчыл апарган. Бо чылын база доозукчу оолдар аңаа баргаш, Саң салыр ёзулалынга киржирлери ол. Улуг амыдырал-чуртталга ам-даа мурнунда оолдарның кижи бүрүзүнүң сагыжында күзелдери бар болбайн аан. Олар боттанып бүтсүн дээш, чалбарыыр бис – деп, Айдың Юрьевич тайылбырлады.
Ажы-төлүвүстүң амыдыралынга оруу, ак чемивистиң дээжизи дег, ак-ла болзунам!
Дөгээ дааның эдээнге халдып кээривиске, машина-балгат эңдерик, кижилер хөй болду. Тоолга болза ону “Кижи бажы кизирт, аът бажы козурт” дээр ыйнаан. ОШАЧКИ-ниң ажылдакчылары машиналарны “шүүреп” эрттирип турлар. Бистиң автобуска чөпшээрел чүгле ийиги эрттирилге постузунга чедир болду. Дөгээ дагның эдээнге автобустан дүшкеш, улаштыр кылаштажып чоруптувус. Кадеттер дээрге кадеттер-ле болгай, олар-даа дораан-на талыйып чоруй бардылар. 
Саң салган черже үнген кижилер дээрге эңдерик. Ханы чооганы өрү шуушкан, аразында чугаалашкан хөй эрлерни караңгыда көөрге, аг-шериг-даа кижи сагыжынга кирер. А мен-даа үе-чергем ашактар-биле кады Дөгээже базып үнүптүм. Саң салырынга каш катап барып чораан “кырган бөрү” болгаш,  таваар чоруурун оларга сүмеледим. Дыка далажырга, Саң салыр черге деридип калган чедер, даг кырынче үне бергеш, доңары кончуг боор чорду. 
Саң бедииниң баарында Тываның Баштыңының Шагаага келген хүндүлүг аалчылар хүлээп алыр өргээзин, чыылган чон дыштаныр ийи улуг майгынны тиккен болду. Өглерниң, майгыннарның девискээрин сайгылгааннар-биле чырыдып каан. Майгыннарны суугулар-биле чылыдыр одап турар. Ооң бирээзинге кире бээривис­ке, оолдарның чамдыызы хөй­лең­нерин-даа кургаткан турлар. Мээң-биле кады келген ашактар: “Сээң сүмең-даа чөп болган-дыр, Моңгушевич” – деп мактадылар-даа. Кижилерниң чамдыызы шайлаан, өскелери аразында хөөрешкен азы шыдыраалаан, көзерлээн турлар.
Саң салыр одагны Дөгээниң бедиинде дүүн-не салып белеткеп каан, Тываның Баштыңы ону чиге-ле 6 шакта кыпсыр деп билип алгаш, майгынга дыштанып, хөл-шыдыраа-даа ойнай кааптывыс. Дыш апкаш, Саң бедиинче үнер дээш, майгындан үнүптүвүс. 
Даштыгаа үнүп келгеш көрүп турарывыска, ыңай-бээр кылашташкан, бөле туруп алгаш чугаалашкан, бот-боттарын чурукка тырттырышкан кижилер аразында орус омактыг улус бар болду. Бистиң республика ындыг-ла болгай, аңгы-аңгы нация чоннар кады чурттап турар болгаш, найыр-байырга кандыг-даа омактыг кижилерни көрүп болур. Ынчалза-даа бөлүк орус, тыва оолдарга чеде бергеш:
— Силерниң араңарда өске черден келген кижи бар бе? – деп айтырдым.
Тыва оолдарның бирээзи:
— Шагаа сонуургап келген кижи бе? – дээш, чанында эжинче айытты. – Бо кижи. Красноярск хоорайдан келген. Ергакиге дыштанып тургаш, таныжып алдывыс. Албан-биле Шагаалап келгени ол-дур.
Орус оолдуң ат-сывы Сергей Воронков болду.
— Мээң кырган-ачам Тывага кызыгаар шериинге турган. Бакка-сокка тывалаар-даа чорду. Бо оолдар-биле найыралдажып алгаш, Шагааны сонуургап келдим. Хүрээге мөргүлге-даа бичии када эштерим-биле олурдум, Саң салырын көрүпкеш, хамнар барып көөр деп тур бис – деп, ол чугаалады. – Дыка солун-дур.
Ол оолдар-биле чугаалашканым соонда Шагаа кижилерни найыралдаштырып турары эки-дир деп бодал сагыжымга кире дүштү.
Саң бедиинче үнер кадыр оруктуң кыдыын узун дур­гаар чырыдып каан, бедиктиң кырында сайгылгааннар хып турар. Адаандан өрү ынаар көөрге, улам кадыр, дыка бедик ышкаш сагындырар. Кылаштап үнүптүвүс, орук ылап-ла кадыр болгаш бедик болду. Сула кижи куду хая көрнүр болза, бажы дес­кинип, кээп-даа дүжер чыгыы. Саң бедиинче орук каш теп­кииш эвес дээш, оларны санап чордум. Ниитизи-биле 230 хире тепкиишти санадым, оон-даа хөй боор оң, чүге дээрге уткуй баткан кижилерге чайлап бээр дээш, чамдыызын санавайн барган мен. Бо кадыр чада оруу кызыы, ийи кижи арай деп-ле каржып эртер, чамдык кижилер тайгаш азы илдиккеш, кээп дүжүп-даа турдулар. Саң бедиинче орукту алгыдып, кижилер туттунар чөленгииштерни ийи талазынга кылыр болза эки хевирлиг. Шагаа үезинде кижилерниң озал-ондакка таварышпазы база кончуг чугула болгай.
Саң бедиинден долгандыр көөрге, караңгыда Кызыл хоорайның чоок-кавызы дыка чараш. Найысылал чүзүн-баазын өңнүг оттары-биле сээң баарыңда чайнап чыдар, Каа-Хем, Ээрбек, Элегес-Аксы суурларның чырыы ыракта чивеңейнип турар. Бир эвес чалгыннарлыг куш болган болза, оларның кырынга шөлээн ужуп чоруксааң кээр...
Моорлап келген Хаван чы­лы­ның баштайгы хүнүнүң эр­тенгиниң таптыг-ла 6 шакта Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол:
— Дөгээ дагдан төрээн черивис дыка чараш көстүр бедик черге Шагаа саңын бо эртен он бир дугаар салып тур бис, эргим чаңгыс чер-чурттугларым – деп чугаалаан. – Дүн ортузунда тургаш, бо кадыр бедикче чүгле  тура-соруу күштүг эрлер чедип келир. Маңаа ажыл-херээвис дугайында сүмележип турар бис. “Тыва мен” деп ырыны Тыва Республиканың ыдыктыг ыры кылып алырын маңаа дугуруштувус. Дөгээ дагда кыпсып турар саңывыс республика Саңы-дыр, найысылал Кызылдың саңы “Кадарчы” тураскаалдың чанында, Хербис дагда Кызыл кожууннуң саңы дээш бүгү Тывада бо эртен саңнарны кыпсып турар. Хаван чылында улам эп-найыралдыг, демниг болуулуңар.
Саң салырының ёзулалынга келген чонга Шагаа-биле байыр­ны чедирип, амыдырал-чуртталгага, ажыл-ишке чедииш­киннерни күзеп тура, Шолбан Кара-оол “эрлер” деп сөстү каш-даа катап катаптады. Ёзулуг эр мөзү-бүдүштүг эрлер чорда, тыва чон чон бооп артар, ынчангаш эр тура-соруувус­ту кажан-даа салбаалыңар деп Тываның Баштыңы чагып турду. Бо чагыг хамыктың мурнунда ооң чанында турар Республиканың кадеттер школазының курсан­тылары оолдарга хамааржыр дээрзи билдингир болду. Тываның төлептиг оолдары, Төрээн чуртувустуң камгалакчылары болуп өзер дээш, кызымак өөренирин кадеттерге республиканың удуртукчузу Саң кыпсырының ёзулалының үезинде-даа, ооң соонда-даа ужуражыышкынга чагып турду.
Дөгээ дааның бедиинде салган Саңга херээжен кижи көрбедим. Саң салыр бедик черже херээжен кижи үнмес деп тываларның чаңчылы чораан чүве дижик. Бистиң херээжен чонувус ол чаңчылды сагып турар апарганы ол бе деп-даа бодап кагдым.
Тываның Камбы-ламазы Лопсан Чамзы Шагаа мөргүлүн кылырының мурнунда Хаван чылы кандыг бооп болурун чыыл­ганнарга допчу тайылбырлады. Сарыгзымаар Хаван чылы кадыгзымаар чыл боор чыгыы, чер болгаш мал ажылдыг кызымак ажыл-ишчи кижилерге чогумчалыг чыл боор, чүге дээрге хаван черден аъш-чемни тып чиир амытан.
Саң салырының ёзулалынга келген кижилер Тываның улуг саңының дээрже чалбыышталган одунга ак чеминиң дээжизин сөңнеп, оваа ыяштарынга ак кадактарны болгаш чалбарыглар, йөрээлдер бижээн пөстерни азып, бот-боттары-биле чолукшуп турдулар.
Хаван чылының баштайгы хүнүнүң хаяазы Дөгээ дааның чөөн чүгүнден агарып келди. Чаа хүн, чаа чыл, Хаван чылы ачы-буянныг-ла болзунам!
Шаңгыр-оол Моңгуш.
Арслан Аракчааның тырттырган чуруктары.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.