1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВАНЫҢ БАШТЫҢЫ Ш. КАРА-ООЛ: "КҮШ-АЖЫЛГА КЫЗЫМАК ЧОРУК БОЛГАШ АМГЫ ҮЕНИҢ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ ТАҢМАЛАНГАН БОДАЛДЫ ҮРЕП-БУЗАР ШИНЕКТИГ"

Ш.В. Кара-оолдуң «Интерфакс» Информагентилелге интервьюзу
 
– Шолбан Валерьевич, эртип бар чыдар экономиктиг чылдың түңнелдерин канчаар үнелеп көөр-дүр Силер?
– Чүнүң-даа мурнунда чугаалаксаар чүүлүм болза, 2017 чылдан багай эвес түңнелдерлиг үнген бис. Ол чылдың түңнелдериниң сан-чу­рагайлары-биле алырга, Тыва хөг­жүлдезиниң динамиказы дээре 40 регионнуң санынче кирип, федералдыг чазактың грантызын алганын шуптувус билир-ле болгай бис. Бо чылын ук темпини кадагалап арттырарын оралдашкан бис, ол нии­ти-российжи өзүлдеден, 1,6 хуу­дан, кудулавас ужурлуг деп санап турар бис. Харын-даа чылдың төнчү түңнелдери-биле оон-даа эки болуп болур. Бети дизе, ынчаар иде­гээриниң бүгү-ле барымдаалары бар.
Чижээлээрге, декабрьда хөмүр-дашты 1,6 сая тоннаны казып тыпкан азы эрткен чылгы көргүзүгден 4 хуу бедик. Казып тывыышкын талазы-биле республика ийи чыл улаштыр Сибирьниң үлетпүр индекизиниң   ийи­ги черинден дүшпейн келген. Бо удаада база казып тывыышкын оон дорайтавас боор, чүге дизе бистиң кол-кол компанияларывыс чаа-ла саар­лып эгелеп, шуудап турарлар. Эрткен чылын казып тывар ажылдарның дүргениниң талазы-биле Кузбассты безин ашкан болгай бис.
Хөмүржүлерның маңы үнүп, шуу­дап турар аразында, агроүлетпүр комп­лекизи республиканың кол адыры болуп артып турар. Ооң өзээ – мал ажыл-агыйы. Мооң мурнунда чиңгине сорулга малдың баш санын өстүрери турган, чүге дизе 90 чылдарның аш үелеринде малывысты төдүзү-биле чип ал частывыс. Республиканы мээң баштап эгелээн үелерде, янзы-бүрү сан-медээлер-биле алырга, биске 600-тен 800 муң баш чедир мал турган. Бөгүн бис ол санны ийи катап көвүдеттивис, ам мал бажының саны 1,5 сая ашкан. Ону чедип алыры-биле фермер шимчээшкинин, ооң иштинде чаа ажыл-агыйларны, бүгү талалыг деткип келдивис.
Чижек кылдыр алырга, чаа ажыл-агыйларны тургузары-биле «Аныяк­ өг-бүлеге — кыштаг» деп аңгы програм­маны ажылдап киирдивис, ук програм­ма ам ийи чыл улаштыр «баяан бол­зуң­за — өскеге база дузалаш» деп прин­цип-биле ажылдап тур. Ооң схемазы мындыг: баштайгы чадада мал өстүрүп тудар күзелдиг 150 өг-бүлеге бюджет акша-хөреңгизиниң күсели-биле 200-200 баш төрүүр малды садып бердивис. Программаның киржикчилери ол малдан чаш төлдү алгаш, дараа­зындазынга дамчыдып бээр, а олар – сөөлүнделеринге дээш-ле улажып чоруй баар. Ооң-биле чергелештир аныяк малчыннарга кыштагларны, оларның чурттаар оран-савазын, мал тудар кажаа-хораазын барык халас чыгыы тудуп бээринге дузалажып тур бис.
– Мындыг арганы ажыглап турда, чүгле ооң эге чадазында күрүнеден инвестициялар херек, а ооң соон­да хамык чүүл дес-дараалажып, төлевилел бодунуң автономнуг амыдыралы-биле чурттап чоруй баар ышкажыл…
– Чижеглээрге ындыг-дыр. Ынчалза-даа «кыштагжылардан» шоолуг-ла ыраваан, кезээде чанында чоруур бис, чүге дизе киржикчи бүрүзү-биле дугуржулга-керээлиг, кижи бүрүзү удур-дедир хүлээлгелерлиг-ле болгай бис. Чижээ­лээр­ге, малчыннарның ажы-төлүн ин­тер­­наттарга тургузар хүлээлгевис бар, чүге дизе малчын коданнар чурттакчылыг суур­лардан ыракта турар, ооң кадында агаар-бойдус чылый бээрге олар чазаг, күзеглеринче көжүп эгелээр­лер болгай. Ветеринария хандырылгазынга, фермер аал-коданның чаагайжыдылгазынга бистиң дузавыс херек апаар. Бо чылын малчын коданнарда кудуктарны кактырып эгеледивис, чамдык кыштагларда хүн энергиязы-биле ажылдаар станцияларны шенеп тургус­тувус. Чаңгыс сөс-биле чугаалаарга, малчын кижиниң амыдыралының байдалын үлегер-чи­жек­ке чоокшуладырын кызыдып турар бис.
Улус-чон төлевилелге хөлчок таар­­­зынып турар боор-дур. Ооң кир­жик­чи­лериниң назы-харын эде көөрүн, дел­гемчидерин дилеп, аңаа киржир кү­зелин улгады берген кижилер безин­ илередип турар. Күзелдиглерниң санының хөй болганы-биле кордакчыларны шилиир ужурга таваржып турар. Ам артында кордакчыларны көдээниң ишчилери боттары чыыштарынга шилип ап турарлар. Ынчап келирге идегел чок кордакчылар ындыг күштүг шүүрелгени эртип шыдавайн баарлар. Ынчангаш 2 чыл бурунгаар тургустунган 313 ажыл-агыйның дөгерези бо хүннерге чедир ажылдап турар. Олар-биле кады биче фермаларның ниити саны 3018 четкен. Ынчалза-даа ол безин эвээш-тир ийин. Төле­вилелди уламчылап, ынаар чаа-чаа фермерлерни хаара тудар бис, канчаарга-даа бисте ээн-хос одар-белчиирлер эңдерик болгай, ындыг болганда оларны саарылгаже киирери чугула.
Республика боттуң көдээ ажыл-агый продукциязы-биле даштыкы рынокче үнер шинектиг болзун дээш, бо бүгү-биле чергелештир көдээ ажыл-агыйны чаа деңнелче көдүрерин кызыдып турар бис. Эът, сүт, үнүш клас­терлерин тургузарының оруун шилип алдывыс. Практика кырында ол мынчаар көстүр: чижек кылдыр алырга, дөрт чыл бурунгаар элээн­ каш кожууннарны харыылаар, мал­чын­нарның мал-маганын хүлээп алыр эът комбинадын туттувус. Комбинаттың чанынга согарының бетинде малды бараан деңгели чедир семиртир боттуң семиртилге шөлдерин тургускан, оларның ачызында мөөңү-биле дужаар эъттиң улуг партияларын хевирлеп тургузар аргалыг болган бис.
Амгы үеде комбинат чылда 2 муң тонна эътти болбаазыра­дып турар. Ол 40 муң башка көрдүнген согулда бетиниң баазалыг, боттуң семиртилге шөлдүг база хаван фермалыг. 2016 чылдан тура бүдүрүлге бодунуң продукциязын республикадан дашкаар дужаап эгелээн.
Экспорттуң логистиказын­ ам-даа хоюглаар, экижидер апаар, ынчалза-даа көдээ ажыл-­агый продукциязының саа­­рылдазының ам безин бар схе­мазы бистиң малчыннарывыс­ка улуг өмек-дөмек болуп, ажыл-ишти калбартырынга идиг болган. Шаанда кандыг ийик, бир коданга-ла ниитизи-биле 250-300 баш мал чоруур. Оон хөй болурга өг-бүлеге карылгалыг апаар.­ Артыкшылдыг малды садып шыдаар-шыдавазың база билдинмес. Ындыг баш аарыы кымга херек боор? Чидириг-ле болбаза, боттуң хереглелинге-ле четчир болза дээш өй-хем­чээлдиг мал бажы-биле кызыгаарланып турганывыс ол-ла болгай.
Ам эът комбинады болгаш элээн каш мал согар цехтер бар. Ажыл-агыйлар малдың бараанга садар үлүүн көвүдедип эгелээннер. Бөгүн малчын коданда чүгле шээр мал безин ниитизи-биле 450-500 баш. Бир муң ажыг шээр малдыг, «муңчулар» деп адаарывыс кижилер бе­зин элээн барган, оларга курорттарга халас эмненир, оларның уругларын бистиң университедивис­ке бюджеттиг черлерже артыкшылдыг эргелиг хүлээп алыр дээн чижектиг янзы-бүрүнүң чиигелделерин көргүзүп турар бис.
– АҮК-түң өс­ке секторларында кластерлер база шак-ла ындыг чедиишкинниг бе?
– Совхоз хевириниң улуг сүт-бараан фермаларын катап тур­гусканывыс соонда, баш са­ны эвээш-даа бол, сүткүр инек­терлиг бичежек өг-бүле фер­маларының эки арга-дуржулгазы көстүп келген.
Кызылдың адаанга чазактың грантызы-биле симменталь ук­саалыг ийи саар инек садып алган бичежек ажыл-агый ажылдап эгелээн. Ында малдың саны чүгле 16 баш-даа болза, ниити республиканыындан 10 катап хөй сүттү – бир инектен хонукта 30 литр чедир сүттү саап ап турар, кышкы үеде аан! Ажыл-агыйның саап алганы ча­лаң сүдүнүң бот-үнези поро­шок хевирлиг база катап тургус­тун­ган сүттен чиик. Ындыг бү­дүрүкчүлерни дет­кивейн, кымны деткиир боор.
Бисте эки талалыг төлевилел­дер бар, ынчалза-даа көңгүс ма­на­ваанывыс таладан, биске езулуг-ла эки сюрприз болган чүүл база бар. Ол болза тараа ажыл-агыйы-дыр, 2018 чылда ол эки түңнелдерни берген. Хөй-хөй чылдар соонда бир-ле дугаар бистиң тараачыннарывыс бир гектардан – 18, а чамдык черлерде 25-25 центнер дүжүттү ажаап алганнар. Сөөлгү 20 чылдарда гектардан арай деп «онну» ажаап­ ап турганывысты кичээн­гейге алыр чүве болза, чүнү чу­гаа­лаксап олурарым билдине берген боор.
Агаар-бойдузу шириин бис­тиң черлеривиске чер ажыл-агы­йының айыылы улуг деп та чеже кижи оон-моон мени бүзү­ретпедилер дээр. Артык акша-төгерик чарыгдаарының орнунга чер ажыл-агыйын хөөржүдүп кааптар чүве-дир ийин деп-даа турдулар-ла. Херек кырын­да көдээ ишчилеривистиң күш-ажылга кызымаа болгаш амгы үениң технологиялары шак ын­дыг таңмаланган бүдүүлүк бодалды үреп-бузуп кааптар боор-дур. Ынчап кээрге ажыл-агый­ларны быжыг­лаар, эде дериир хемчеглерни уламчылап, тарылга шөлдерин калбартыр бис. Бо чылын олар 5 катап улгаткан. Ынчалза-даа ол база өй-кызыгаар эвес-тир, хостуг черлер бисте четчир деп үстүнде чугаалаан болгай мен.
Бисте кара чаңгыс куш фабриказын бузундулардан катап көдүрүп турувуста, угдунмас ажыл-херек хүлээнип алган деп санап турдулар. Ша-даа четпээн­де кожаларывыс бисти чыттыр базып каап­тар дижип турдулар. Бергедээшкиннер турган, ону чажырбас мен, чүге дизе куштуң чиир чемин долузу-биле респуб­ликадан дашкаар черлерден садып ап турдувус. Ынчалза-даа чоорту, ийи-чаңгыс базымнарны кылып чорааш, боттуң куш чеминиң баазазын тургузуп эгеледивис. Бөгүн фураж боттарывыстыы, ол өскээртен киир сөөртүп турар фуражтан элээн чиик өртектиг. Ооң түңнелинде 2018 чылда куш фабриказы бүдүрүлгени 5 катап өстүрген болгаш бодунуң продукциязын экспортче үндүрген, ылаңгыя ону Моолга садып турар бис.
Келир чылын база көдээ ажыл-агый Тывага мурнады хөгжүдер адыр болуп артып ка­лыры чугаажок. Федералдыг деңнелге ону 13-кү нацтөлевилел болдурарын күзээр-дир мен. Канчаарга-даа, президентиниң чагыы дээрге, президентиниң чагыы-ла болгай, ооң формады-даа, курлавырлары-даа көңгүс өске болур. А көдээге, бөгүнгү АҮК-ке, санкциялар соонда олар база катап хөгжүп олурар үеде, күштүг импульс херек, чүгле бурунгаарлаар шимчээшкин эвес, а чаза булгап үнер шимчээшкин херек.
– Федералдыг чазактың шиит­пири-биле хамаатыларны аварийлиг оран-савадан көжүрериниң программазын узаткан каш регионнарның санынче Тыва база кирип турар болгай. Мээң сактырым-биле алырга, 2017 чылда респуб­ликага ол программаның күүселдезиниң деңнели арай деп-ле 25-27 хуу болган ышкаш чүве. Бо чылдың дургузунда аварийлиг фондунуң дөгерезин аайлап, чогудуп алдыңар бе?
–  Хамаатыларны көжүре­ри­ниң программазының хуусааларын чүгле тудуг комплекизинде чидиг айтырыгларның тургус­тунганы дээш эвес, а республикада аварийлиг оран-саваның эмин эрттир хөй болганы-биле база узаткан.  Харалаан, оран-саваның хөй кезии ХХ чүс чылдың бирги чартыында туттунган ыяш бажыңнар болганының ужун бо талазы-биле бис чурттуң «мур­накчыларның» санынче кирип турар бис. Хамык ужур чүгле бажың-балгаттың хар-назынында-даа эвес-тир ийин. Удаа-дараа болуп турган күштүг чер шимчээшкиннери база бо бүгүже бодунуң үлүүн киирген.
Программаның боттанып келгени 5 чылдың дургузунда чуртталга оран-савазының тудуунда канчаар-даа аажок оккур базымнарны кылган бис. Бир эвес шаанда Тывага чылда дөңгүп-ле 20 муң дөрбелчин метр чуртталга оран-савазын дужаап турган болза, ам чүгле адаттынган программа езугаар чылдың-на 60 муң дөрбелчин метрни ажыглалче киирип тур бис. Ниитизи-биле хөй квартиралыг 23 бажыңны туттувус, чурттаарынга таарым­ча чок барактардан бүткен бүдүн-бүдүн микрорайоннарны өскээр көжүрдүвүс. Чаа чылга чедир ам-даа хөй квартиралыг 3 бажыңче улусту көжүрер бис. Шак ынчаар ук программа 65 хуу күүсеттинер.
2019 чылче 13 бажыңның тудуу шилчиир. Күске чедир ону тудуп дооскаш, 2013-2017 чылдарның программазын бү­рүнү-биле дуглаар бис.  Аңаа кан­дыг-даа чигзиниг турбас, бистиң үндезилээшкинивисти хүлээп алганы, экономиктиг, саң-хөө, курлавырлыг, технологтуг, инфраструктуралыг болгаш өске-даа арга-шинектерде улуг ылгалдарны көрүп шыдаа­ны дээш Чуртталга-коммунал ажыл-агыйының реформалааш­кынынга деткимче көргүзер фондуга өөрүп четтирип турар мен.  Чамдык таварылгаларда Тывага хамаарыштыр туда ажыл­даар режим хевирлиг амы-хууда билиишкин көстүп келген. Оон туржук Фондудан келген комиссия бүрүзү тудуг херээнге корум-чурумну киирип, хоойлужудулга баазазында, кадрларда айтырыгларны аайлажырынга дузалашкан. Ол кончуг чугула, чүге дизе дыка хөй мээң чаңгыс чер-чурттугларымга өскээр көжериниң программазы амыдыралчы ужур-уткалыг, ынчангаш программага киржилгени уламчылап турарывыс ол.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.