1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВАНЫҢ ДАМЫРЛАРЫ - ОРУКТАР

Россияның орук ажыл-агый ажылдакчыларының хүнүнүң бүдүүзүнде бистиң корреспондентивис Тыва Республиканың орук-транспорт комплекизиниң сайыды Олег Бады-биле ужуражып, орук четкизин сайзырадыр талазы-биле кол-кол төлевилелдерни канчаар боттандырып турарын сонуургаан.
– Олег Ооржакович, М-54 фе­дералдыг оруктуң угла­ныыш­кынын Кызыл хоорайдан республиканың төп болгаш барыын кожууннарын таварыштыр Россия биле Моол кызыгаарында Хандагайты суур­га чедир өскерткен болгай. Ооң-биле холбаштыр бо орукта септелге ажылдарының эгелээнин, ооң чамдык девис­кээрлеринде оруктуң элээн экижээнин чон демдеглеп турар. Чаа угланыыш­кында ажылдар, оларның акшаландырыышкыны кандыгыл?
– Тывада чазаглыг оруктар­ның ниити хемчээли 9 муң километр, ооң 4014 километри феде­ралдыг орукка хамааржыр. Кызыл – Хандагайты аразында орукта ажылдарны «Россавто­орук» харыылап турар. Бо орукту федералдыг чергелиг кылдыр дамчыдып турар үеде ооң чамдык девискээрлериниң байдалы оларны алгыдар, чалын бедидер ажылдарны чорудуп болур шынарлыг болган. Ол дээрге калбаа болгаш тавааның бедии база быжыы федералдыг оруктарның шынарының негелделеринге дүгжүр болганы. Ынчангаш ол девискээрлерге септелге болгаш чаартылга ажылдарын дарый эгелээн бис. Октябрь айга чедир ниити узун хемчээ­ли 55 километр девискээрлерге септелге ажылдарын чоруткан, оларның шынары эки. Ол дээрге Кызыл хоорайдан Элегес-Аксы суур чедир, ооң ыңай Кызыл-Хавак, Оттук-Даш дээш өске-даа девискээрлер-дир. Келир чылын 110 километр ажыг девискээрге капитал септелге ажылдарын чорудары-биле төлевилелди ажылдап кылып турар. Ону күрүне экспертизазынче кииргеш, ооң түңнелдерин алган соонда капитал септелгезин чорудар азы чаарты кылыр талазы-биле ажылдарны эгелээр. Чоокку 3-4 чылдарда бо оруктуң шынарын федералдыг оруктуң негелделеринге дүүштүр кылыр планныг бис. Ынчангаш чоннуң дүрген болгаш айыыл чок аргыжарынга эптиг байдал тургустуна бээр.
– Кызылдан Эрзин чедир орук кайы организацияга хамааржып артып каарыл? Ооң ажаалда-тежээлдезин, септелгезин кандыг янзылыг чо­ру­дарыл? Бо оруктуң шынары баксырай берип болуру Эрзин-Тестиң чонун дүвүредип турар-дыр.
– Бо орукту республика чергелиг орук кылдыр шилчиткен соон­да, ооң ажаалда-тежээлдезин, септелгезин «Тываавтоо­рук» чорудуп турар. Эрзин-Тестиң чо­ну дүвүревезин. Ооң шынарын федералдыг оруктуң деңнелинге тудуп, шынарын баксыратпас ужурлуг бис, ындыг боор-даа. 
– Кызылда аэропортуң са­молеттар хонар болгаш ужуп үнер дилиндээн чаарты кы­лып турарының дугайында ме­дээлер республиканың мас­­салыг информация чепсек­тери дамчыштыр хөй-дүр. Ол ажылдар дугайында чүнү чу­гаалап болур силер.
– Бистиң республика Россия Федерациязының кыдыг-кызы­гаарда чыдар, чурттуң өске де­вискээрлери, эң ылаңгыя Мос­ква, Новосибирск, Иркутск дээш өске-даа улуг хоорайлар-биле агаар аргыжылгазы чугула херек регион. Тываның Баштыңы Шолбан Валерьевич Кара-оол бо айтырыгны Россияның Президентизинге чедир боду хуу­да шудургу тургузуп тургаш, Кызылдың аэропортун чаартыр талазы-биле шиитпирни хүлээп алырын чедип алган. Ооң соонда 1 миллиард рубль ажыг акшаны федералдыг бюджеттен үндүрүп берген. Самолеттар хонар болгаш ужуп үнер дилиндектен аңгы­да, самолеттарның турар черлерин кылып, үндүрүп берген акшаны өй-шаанда шиңгээдип ап шыдаар бүдүрүлге бистиң рес­публикада бар болганы эки. Ол дээрге «Восток» КХН. Аэропорта үстүнде адааным ажылдарны чаа технология езугаар кылып турар. Полимерден бүдүрген тускай материалдардан 2700 метр узун дурттуг дилиндекти июнь айның төнчүзүнде тудуп дооскан. Самолеттарның аэровокзалче чоокшулап кээр оруун база кылып турар. Бо ажылдар октябрь айның төнчүзүнде бүрүнү-биле доостур. Ооң соон­да «Восток» КХН самолеттар хонар дилиндектиң, оларның турар черлериниң, аэропортка самолеттуң чер кырынга шимчээр оруктарының навигация оттарын тургузар ажылдарны база чорудар. Ноябрь, декабрь айларда бо ажылдарны дооскаш, шенелде ужудуушкуннар кылыр. Россияда ужуп турар самолеттарның шупту хевирлерин хүлээп ап болур дугайында тускай сертификатты 2018 чылдың февраль айда Кызылдың аэропортунга тыпсырын «Россавиация» планнап турар.
Кызылдың аэропорту само­леттарны хүлээп ап турар болу бээрге, оларның техниктиг бай­далын хынаар дериг-херексел,­ самолеттарга кывар-чаар чүүл­дер кудар тускай дерилгелиг машиналар, кывар-чаар чүүлдер станциязы дээш хөй-ле чүүлдер херек апаар. Кызылдың аэропортунга пассажирлерге таарымчалыг байдалды база тургузар. Ынчангаш кылыр ажылдар ам-даа эңдерик. 
Республикага орук четкизин сайзырадыр талазы-биле кол-кол төлевилелдерни орук ажыл-агыйының ажылдакчыларының херек кырында боттандырып турары мындыг янзылыг. Бо ажылдардан аңгыда найысылал Кызыл хоорайның оруктарын сөөлгү чылдарда элээн улуг хемчээлге чаартывыс. Кожууннарга элээн каш көвүрүглерни тудуп, суурлар аразында чоруктарның чамдык участоктарын септедивис. 
База катап демдеглеп каайн, кылыр ажылдар хөй, бергедээш­киннер база эвээш эвес. Оларны орук ажыл-агыйының ажылдакчылары кызымак ажып эр­тип, ажылывысты улам-на күштелдирип чоруп ор бис.
Октябрь 14 – Россияның орук ажыл-агый ажылдакчыларының хүнү. Республиканың орук-транспорт комплекизиниң шупту ажылдакчыларынга каң кадыкшылды, аас-кежикти, ажыл-ижинге че­дииш­киннерни күзедим.
Тываның дамыры – оруктар, а оларның согуун тудуп турар кижилер – орукчулар. Профессио­нал байырлалывыс-биле!
Шаңгыр-оол Моңгуш чугаалашкан.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.