1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВАНЫҢ ЭҢ ҮНЕЛИГ БАЙЛАА

Күстүң адак айында кыш бодунуң бүрүн эргезинче кирипкен. Хар ийи хүн иштинде ийи айның нормазын ажыр чаапкан, мындаа хүн караанга чылыг хүндүс бичии эрээш, хондур доңаттаан. Ооң соонда орук-чириктиң тайгыры-даа кедерээн, Кызылдың төвүнде машина оруундан аңгыда, аштаваан оруктарда хар борбак-борбак даштар кылдыр доңгулап калган, шуут кидирээш-биле дөмей-ле чорду. А улус-чон кыш ажар от-көзү дээш дүвүреп олурар. Ылаңгыя ырак кожууннарже хөмүр чедирилгезиниң талазы-биле байдалды редакцияга боду чедип келген Чойганмаа Чуглур-ооловна Хертек чугаалап берди.
Ол Мөңгүн-Тайга кожууннуң Мөген-Бүрен сумузунче хөмүр чедирип турар сайгарлыкчы. Хөмүрнү Чадаананың хөмүр-даш уургайындан садып алгаш, бодунуң чарыгдалын, ажылын, үезин барымдаалап, бичии не­мээш, чаңгыс чер-чурттугларынга аппарып берип, ынчалдыр сайгарлып ажылдап турар кижи-дир. Чойганмаа Хертек ышкаш сайгарлыкчылар эвес болза, ындыг ыракче бөдүүн чонга хөмүрнү кым барып чедирип бээрил? Оларны хөмүр өртээ өстүрүп турар дээш буруудадып турары арай-ла чөптүг эвес болгу дег. Сайгарлыкчыларның аразында өртекти бодунуң сагыжы-биле өрү өстүрүксээр кижилер турар-даа болза, олар ниити байдалга чагыртыр апаар:­ рыноктуң бижиттинмээн дүрүмү ындыг. Ол-даа ындыг-дыр, сайгарар болза база бир тема, ынчангаш хөмүр рыногунда херек кырында байдалды Чойганмаа Хертектиң бодундан дыңнаптаалыңар:
«Бис Мөңгүн-Тайгадан Чадаанага чедир 300 километрни хондур берге оруктап эртип чорааш, эртенгиниң 9 шакта хөмүр-даш уургайынга оочурлап алыр бис. Хүндүс ында шынары багай хөмүр берип турар боорга, кежээкиниң 18 шакка чедир оочур­лап кээр бис. Чүге дизе эки шынарлыг хөмүрнү Саян артынче сөөртүр дээш, 18 шак соонда чүдүрүп эгелээрлер. Бис база ол эки хөмүрнү чүдүрүп алыр дээш, кызып оочурлап хүнзээр бис. Шак ынчалдыр 10 тонна хөмүр садып алыр дээш, аай-дедир 3 хонук чидирер улус-тур бис».
Чойганмаа Хертек өөнүң ээзи-биле хөмүрнү кожуг чок машинада сөөртүп турар, ол 10 тонна-дыр. Бир өреге-ле Мөңгүн-Тайга ышкаш шириин агаар-бойдустуг черге кыштадыр, чазадыр, күзедир одаттынып келир. Ажыы-биле алырга, чүгле чайның үш айында одавас деп болур. Хөмүр өртээнге күш четпейн, ыяштап алыр арга-арыы бар эвес, дыка көвей мөңгүн-тайгажылар көржең одап турарлар. Кончуг соокта ол хөмүр-даш ышкаш чылыг каяа бере аар ийик. Экономистерниң санап кааны-биле алырга, бир тонна хөмүр Мөңгүн-Тайгага 5200 рубль өртектиг. Чойганмаа Хертек чаңгыс чер-чурттугларынга оон арай чиик­ке садып турар. Уургайның бодундан бир тонна хөмүрнү 2370 рубль-биле садып алырга, 10 тоннадан чижек-биле ойнап алыры – 20 муң ажыг рубль. Ооң иштинде солярка, машина-техника, хонар-дүжериниң, ижер-чиириниң дээш оон-даа хөй үүрмек чарыгдалдар, ажылдың бодунуң чарыгдалы кирип турар. Олар база ажы-төлдүг, амыдырал дээш кызып ажылдап чоруур улус-тур. Хөмүр өртээ ол хире улуг болурга, Чойганмаа Хертектиң тыва чон-биле бир дөмей, сагыжы аарып турар: «Таанда тыва чоннуң эгээртинмес байлаа-дыр, оон чиик өртек турар ужурлуг эвеспе?» деп айтырыынга огулуг харыы тывылбас. Маңаа агартынган ышкаш янзы-бүрү тайылбыр чугааның-даа херээ чүү боор, кижилерге уупку дег таарымчалыг өртектер херек.
Уланчызын 2016 чылдың ноябрь 1-де үнген №131 "Шын" солундан номчуңар.
Надежда ЭРГЕП.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.