1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА АЪТТЫ ЧИДИРБЕС!

2018 чылда тыва аъттың уксаазын арыгга өстүрүп көвүдедириниң, кадагалап-камгалаарының талазы-биле бурунгаар көрдүнген, мурнадыр сорулгалыг төлевилел ажылдап эгелээн. Ол дугайында Тыва Республиканың Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының чылгы мал, сыын болгаш куш ажылының килдизиниң начальниги Сергей Мөнгеевич Оюн-биле чугааны кылдывыс.
– Тыва кижиниң амыдыралы чажындан-на аът-биле чоок, харылзаалыг болгай. Дыка чөптүг төлевилелди ажылдап кылып эгелээн-дир, ону чон үнелеп деткиир боор. Ынчангаш ооң дугайында бистиң номчукчуларывыска тайылбырлап бээр силер бе, Сергей Мөнгеевич.
– 2017 чылда-ла бо тө­ле­вилелдиң белеткел ажылдары эгелээн. ТР-ниң Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының төлээлери, ТКУ-нуң көдээ ажыл-агый факультединиң башкылары, Аът федерациязының кежигүннери, мурнакчы малчыннар база мал эмчилеринден тургустунган ажылчын бөлүк Тывада чылгы мал азырап турар малчыннар-биле кады ажылдап эгелээн бис. Бистиң бөлүкте Абаканның ипподромунуң специализи, зоотехник, көдээ ажыл-агый эртемнериниң кандидады Мария Александровна Гураль база кирип турар. Чылгы аъттарның ханын, чел, кудуруунуң хылгын дүгүн дөзү-биле тускай үрелбес пробиркаларга алгаш, Рязань хоорайның аът-биле ажылдаар эртем-шинчилел институдунче (Россияда чаңгыс институт) чоруткан бис. Олар ону баш бурунгаар өөренип эгелезин дээш. Ону чүге кылып турарыл дээрге, ооң дузазы-биле аъттарның ДНК-зы езулуг бо тыва уксаага хамааржыр бе деп чүүлдү көөр дээш. 
Бо төлевилелге бюджетте акша көрдүнген. 2018-2020 чылдарда эртем-шинчилел ажылдарын ооң-биле чорудар. Эртем-шинчилел институдунга Тывада чеже тыва ханныг аът барыл, тыва аът аразында чеже хайнак аъттар барыл, езулуг шаандагы уксаалыг аът бо үеде канчаар өскерилгенил — дурт-сыны, даштыкы, иштики хевири өскерилген бе дээн ышкаш айтырыгларны 3 чыл дургузунда өөренип, шинчилеп кээр. Ооң түңнелинде методиктиг ажылды ажылдап кылыр. Ол тыва аътты канчаар өстүрери, өзүп турар черинге, девискээринге камгалап арттырары дээн ышкаш.
Ол ышкаш тыва аъттың уксаазы кандыг турар дээн тускай негелделерге дүүштүр характеристиканы кылыр. Тыва аъттың чаа хевирлерин өстүрериниң рекомендациязын ажылдап кылыр. 
– Чаа хевирлери дээрге?
– Чижээлээрге, Таңдының хевири (Тандынский тип) чүзү-биле ылгалдыг – сүткүрү, маңгыры, өң-чүзүнү… дээн ышкаш. Аңаа Тываның шупту чылгы мал азырап турар чылгычылары киржир ужурлуг.
– Тывада кайы кожууннарда ылап тыва уксаалыг аъттар барыл?
– Амдыызында боттары­выс безин билбес бис. Ботта­ры­выстың анаа санап турарывыс-биле Эрзин, Тес-Хем, Өвүр, Мөңгүн-Тайга, Бии-Хем, Чөөн-Хемчик, Сүт-Хөл кожууннарда хөй, колдуу шупту кожууннарда бар деп болур.
Бо ажылдың түңнелинде тыва аът Тываның өнчүзү болур, ылап тыва аът бар деп чүүлдү бадыткаар.
– Мооң мурнунда тыва аътты шинчилээр ажылдар турган бе?
– 1993 чылда Россияның ук­саа­лыг аът реестринде тыва уксаа­лыг аът бар деп чүгле бижээн. Чоннуң шилип үндүргени-биле тыва уксаа бар деп киирген, а чогум ханы өөренип көрбээн.
Тыва аъттың ханы чидип бар чыдар. Ону чидирбес сорулга-биле Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң «Тыва аътты чидирбес!» дээн кыйгырыынга каттыжып, ажылдап эгелээн бис.
– Аът чарыштарының дугайында чүнү чугаалап болур силер?
– Амгы үеде тыва аът өзүп келген. Мурнунда аъттың сиртинге чедир узуну 1 метр 40 саниметр боорга-ла, тыва аът деп санап турган. Бо үеде аът чарыжын аңгы эрттирип эгелээн. Тыва аъттың сиртиниң бедии шын эвес деп маргыш чоруп турар. Ынчангаш эртемденнер бо ажылды кылыптар болза, мындыг маргыштыг айтырыглар чидер.
Кожууннарда бөлүк аътттарны хемчээш, шупту талазы-биле комплекстиг өөренип көргеш, тыва аъттың эң биче хемчээлдиг негелдезинге дүүштүр тургузарга, чылгычы сертификатты, аътка паспортту алыр. Ол аътка электроннуг чипти салгаш, реестр­же киирер. Тывага чаңгыс аай реестрни тургузар. 
Ол чүүл, чижээлээрге, чарышка аътты киириштирерде, ээзи аъттың паспортун көргүскеш, чивиниң дугаарын айтып бээрге, реестрден көрүптер, эптиг апаар. Уксаалыг мал ажыл-агыйлары база реестрге турар ужурлуг. РФ-тиң Күрүнениң уксаажыдылга номунда эң эки көргүзүглерлиг аъттарны (аскырларны, белерни, чарыш аъттарын) киир бижип турар.
2020 чылда тыва уксаалыг аъттарның чаңгыс аай күрүне номунуң бирги томун үндүрер бис. Ол номга эң эки деңзилиг, чүзүннүг, маңгыр талазы-биле эки көргүзүглерлиг аъттарны киирер. Ол ном РФ-тиң ниити реестринче база кирер. Өске чурттуң хамаатызы ол реестр таварыштыр бистиң тыва уксаа­лыг аътты садып алыр аргалыг болур. Чижээ, Австралияның чурттакчызы реестрде кирген мындыг дугаарлыг, Тес-Хемниң «Чодураада» тыва аътты садып алыйн деп болур.
Ол ышкаш бистиң тыва аъттарны делегей аукционнарынга садары-биле салып болур. База делегей чергелиг спортчу маргылдааларга база киириштирер аргалыг апаар.
Бо чүүл мал эмчилериниң ажылдаарынга база эптиг байдалды тургузар.
– Аът талазы-биле тускай эртемниг специалистер Тывада бар бе?
– Бо төлевилелде чылгычыларны билиин бедидер курс­тарга эртем, теория талазы-биле өөредир деп турар бис. Зоотехниктерде аът талазы-биле тускай специализация чок. Ынчангаш аът ажыл-агыйының талазы-биле тускай эртемниг зоотехниктерни өөредир сорулгалыг бис. Ол ышкаш жокейлер (аът мунукчулары) өөредири база көрдүнген.
Аът спортунга тускай дериг-херексел (обмундирование) база херек болгай. Ынчангаш тыва аътка тыва эзер, чүген, чулар дээш өске-даа дериг-херексел кылыр тускай специлис­тер херек, салгалдан салгал дамчаан­ мастерлерни хаара тудар бис. Школаларга 5-тен 9 класс оолдарга аът ажыл-агыйын бөлгүмнерге өөредири күзенчиг.
– «Сыдым байырлалдарында» школачыларны киириштирип турар болгай.
– Ийе. Бичии оолдарны мал ажылынче, чылгы ажылынче чоокшуладыр сорулга-биле Тес-Хемниң Ак-Эрик сумузунуң Кызыл-Чыраа школазында Күр-Дагба Лаңаа өөреникчилеринге аът херекселдерин кылып өөредип эгелээн. Кызыл-Чыраа школазы ол талазы-биле өске школалардан бедик деңнелде чоруп турар. 2017 чылда Самагалдайга «Сыдым байырлалын» Тес-Хем, Эрзин, Таңды, Чеди-Хөл кожуун­нар аразынга эрттирген. Аңаа элээди школачылар аргамчыны, колунну өрүүрүнге, аът сыдымнаарынга мөөрейлешкеннер. Бирги черни Сосновка школазы алгаш, бо чылын ол байырлалды ук сумуга эрттирер болган. 
Удавас, чылый бээрге, зона аайы-биле барыын кожууннарга «Сыдым байырлалдарын» эрттирер сорулгалыг бис. ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызы бо байырлалдың тиилекчилеринге 15 муң рубльдиң акша шаңналын тыпсыры чаңчыл болган.
– Тываның ипподромунуң салым-чолу кандыг байдалда, Сергей Мөнгеевич?
– Тываның ипподрому амгы үеде «Россияның ипподрому» деп федералдыг акционерлиг ниитилелде быжыглаттынган. Олар ипподромну хөгжүдер бис деп азаап турар. Аңаа тотализаторлуг улуг ипподромну ажылдадыр деп планныг.
Аътка ынак тыва оолдар база бир-ле ажылды кылып эгелээн. Чижээ, Начын Алдын-оол­ович Ховалыг бодунуң изиг күзели-биле Каа-Хемден чер алгаш, аъттар өөредир, аът мунар ажык манежти кылып эгелээни база онзагай. Ол аңаа иппотера­пия­ны (аът дузазы-биле эмнээри) тургузар сорулгалыг. Ооң ачызы-биле инвалид уругларны аъттың дузазы-биле эмнээр аргалыг боор.
– Тывада уксаалыг чылгы мал тудуп турар ажыл-агыйлар чежел?
– Тес-Хемниң «Чодураа» КУБ, «Ирбис» КБК, Өвүрде «Кошкарлыг» КБК, Эрзинде сураглыг чылгычы Сергей Ынаалайның «Ямалык» КБК, Барыын-Хемчикте сураглыг чылгычывыс Орлан Монгуштуң «Арыг-Хем» деп ажыл-агыйы хамааржыр.
– Эгелеп алган ажылыңар чедиишкинниг болзун. Интервью бергениңер дээш четтирдим, Сергей Мөнгеевич.
Алдынай СОЯН.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.