1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА ДЫЛДЫҢ ТЫНЫН ТУТКАН ӨӨРЕДИЛГЕ ЧЕРИ

1952 чылдың сентябрьда Кы­зылдың күрүнениң башкы институду ажыттынганы-биле чергелештир тыва дыл болгаш литература кафедразының башкыларын белеткээриниң эгези салдынган. Ол чылын Ленинградтың, амгы Санкт-Петербругтуң Жданов аттыг университединиң Чөөн чүк фа­­культединиң тыва салбырын Куулар Хунажыкович Оргу, Елизавета Барыкаев­на Салзынмаа, Шулуу Чыргал-оолович Сат, Александр Чайбарович Кунаа олар доозуп келген болгаш дээди өөредилге черинге тыва дылды башкылаарының быжыг таваан салган. Үстүнде ады кирген эртемденнер тыва дылды школага башкылаарынга таарышкан өөредилге программаларын болгаш номнарын бижип эгелээн. 
1959 чылдың төнчүзүнден 1964 чыл­дың эгезинге чедир орус дыл болгаш литература кафедразынга тыва филология секциязы ажылдап турган. Ол үеден эгелээш тыва филология болгаш башкылаашкын ажылдарынга программалар база өөредилге номнарын план ёзугаар чорудуп эгелээн. 
1963 чылдың февраль 12-де РСФСР-ниң Чырыдыышкын яамызының, а 1964 чылдың февраль 28-те институттуң ректорунуң дужаалы-биле Кызылдың күрүнениң педагогика институдунга тыва дыл болгаш литератураның кафедразын ажыткан. Аңгы кафедраның ажыттынганы-биле тыва дылга болгаш чогаалга эртем-методиктиг ажылдың болгаш тыва дылды өөредилге черлеринге башкылаарынга чаа үе-чаданың эгези салдынган. 
Тыва дыл болгаш литература кафедразының бир дугаар эргелекчизинге  Шулуу  Сатты томуйлаан. Шулуу Чыргал-оолович  кафедраны  барык 20 ажыг чыл дургузунда удуртуп келген. Ооң соонда кафедраны профессор, филология эртемнериниң доктору Доржу Сенгил­ович Куулар, доцент Кима Биче-ооловна Март-оол, филология эртемнериниң кандидаттары, доцентилер Мира Бавуу-Сюрюн, Клара Доржу, Екатерина Чамзырын, Надежда Сувандии удуртуп турганнар.  
20-ги чүс чылдың 70 чылдарында тыва дыл кафедразының ажылын 6 кижи удуртуп турган болза, эртем ажылынга сундулуг аныяк кижилерни штатче хүлээп ап эгелээн. Амгы үеде тыва дыл кафедразы дээди мергежилдиг кадрлар-биле 100 хуу хандыртынган. 
1970 чылдардан эгелээш, «орус дыл болгаш литература, тыва дыл болгаш литература» деп мергежилдиг калбак профильдиг доозукчуларны үндүрүп, республиканың школаларын башкы кадрлар-биле хандырып турган. А 1990 чылдардан эгелээш, кафедра тыва дыл болгаш литература, төөгү мергежилдиг кадрларны белеткеп доостуруп турар.
 Тыва дылдың, литератураның сайзыралынга үлүг-хуузун киирип, идепкейлиг ажылдап чораан башкыларывыс Шулуу Чыргал-оолович Сат, Александр Чайбар­ович Кунаа, Доржу Сенгилович Куулар, Кимаа Биче-ооловна Март-оол, Бичен Кыргысовна Ондар, Зоя Борандаевна Чадамба, Борис Исхакович Татаринцев, Оксана Васильевна Дамба, Чүргүй-оол Михайлович Доржу оларга мөгеер ужурлуг бис деп тыва филология болгаш ниити дыл кафедразының эргелекчизи Елена Куулар бодунуң илеткелинге демдеглээн.
«Энерелдиг башкыларым»
«Сөөктү хемдээш, чилиинге-даа чедер апаар, сөстү сөглээш, эчизин-даа көөр апаар» деп 40 ажыг чыл башкы стажтыг, Кызылдың башкы училищезиниң, Кызылдың күрүнениң педагогика институдунуң төөгү, филология факультединиң доозукчузу, Бай-Тайга, Мөңгүн-Тайга школаларынга башкылап ажылдап чораан башкы, шүлүкчү Молдурга Салчак «Тыва дылым» деп шүлүүнде бижээн. Ол дугайында Национал школа хөгжүдер институттуң методизи Лидия Ооржак Кызылда педагогика институдун дооскаш, тыва дыл, литература башкылап ажылдап чоруур башкылар дугайында илеткел кылып тура чугаалаан. 
Өгбелерден салгап алган
Өшпес одум өгде өнчүм
Дылы, чери, ие чокта
Тыным, чонум турар деп бе деп Екатерина Саая бижээн. Өгбелерден салгап алган өшпес от, тыва дылды салгалдарга суртаалдаар, ону хумагалап өөредир ажыл тыва дыл башкыларының эктинде кол чүъктешки. Ол өшпес от дег чүъктешкиде кандыг-кандыг аадаңнар чок дээрил. Аадаң бүрүзүнде амыдыралчы-даа, ажыл-ишчи-даа сорулгалар. А орук бүрүзүнде балаттынмас ис болуп артып калган чедиишкиннер-даа, ат-алдар-даа бар.
Кара аныяандан шилип алганы мергежилинге бердинген хөй чылдарда ажылдап чораан башкыларга ажылдап чораан чылдары, өөреникчилери чедиишкиннери, өшпес от ол-дур. Өнчүзү чүл дээрге кылып чораан ажыл-ижиниң түңнелдери, азырап каан ада-иезинге чедирип чоруур дузазы, өг-бүлезинге ажы-төлүнге арттырып бээр оттуг деткимчези дээрзин Екатерина Сааяның үстүнде дөрт одуруу бадыткап турар-дыр. Кызылда күрүнениң педагогика институдун дооскан башкыларының нии­ти саны 200 ажып турар. Амгы үеде хүндүлүг дыштанылгада болгаш ам-даа иженип чоруур хүндүлүг башкыларга Араптаң Иргитович Борбак-оол, Савелий Кыргыс­ович Сарыг, Сырга Назындаевна Күдерек, Бакмаа Салчаковна Маңнай, Чечекмаа Хертековна Артаа, Светлана Хамнаараковна Донгак, Жанна Молдургаевна Салчак, Роза Кара-ооловна Хертек, Светлана Чоодуевна Шулуу-Маадыр ажылдап чораан болгаш ам-даа ажылдап чоруур школаларының коллективи чоргаарланыр. 
Эртем чокта хөгжүлде чок, эртем чокта шимчээшкин чок
Тываның гуманитарлыг бол­гаш социал-экономиктиг шинчилелдер институдунда Кызылдың күрүнениң педагогика институдун болгаш Москвага университеттер, институттар доос­кан эртемденнер база эвээш эвес. Оон аңгыда Россияның болгаш даштыкы күрүнелерге өөредилге черлерин дооскан тыва дыл болгаш чогаал шинчилеп чоруур эртемденнер бар. 
Оларның аразында филология эртемнериниң кандидады, Тыва Республиканың эртемнериниң алдарлыг ажылдакчызы Зоя Сандан, Тываның улустуң чогаалчызы Сергей Пюрбюнуң чогаадыкчы ажыл-ижин шинчилеп чоруур эртемден Василий Савырович Салчакты хамаарыштырып болур. Ол ышкаш тыва дыл, литературага хөй чылдарда бараан болуп келген, ооң сайзыралынга үлүг-хуузун киирип чораан Чондан Чечек, Арина Дугаржап, Галина Хомушку, Ульяна Бичелдей оларның ажыл-ижи база уттундурбас. 
Оон аңгыда университетти дооскан студентилер амгы үеде база эртем-билиг чедип алган эртем ажылдарын камгалап алган ол-ла өөредилге черинде улаштыр   ажылдап чоруур. Национал школа хөгжүдер талазы-биле институтта ажылдап турар башкылардан Галина Сундуй, Алефтина Шаалы, Алимаа Херел Виктор Көк-оолдуң чогаадыкчы ажыл-ижи, ооң тыва драматургияда салдарының дугайында эртем ажылын кылгаш, кандидат атты чедип алган. 
Чонун, дылын мөңгежиткен чогаалчылар мерген улус 
Тываның чогаалчылары деле­гейниң чогаалчылары-биле бир дөмей, буянныг ажылды чорудуп, чер-чуртунуң чонунуң овур-хевирин тургузуп, оларның езу-чаңчылдарын, аажы-чаңын, сагыш-сеткил дээжизин чогаал­дарынга илередип чоруур. Чогаалчыларның амыр-дыш чок, угаан-бодал ажылын чорудуп эгелээнин, ону чедиишкинниг уламчылаарынга төрээн дылын эки билири, ону ыяк шиңгээдип алыры, магадылаар. 
Тываның бир дугаар болгаш чаңгыс борбак дээди өөредилге чери күрүне университединиң филология факультедин доос­каш, тыва чогаалдың делгем оруунче кирип, чогаалчы деп бедик атты төлептиг эдилеп чоруурлар хөй. Тодаргайлап чугаалаарга, тыва дыл чогаал талазы-биле быжыг билигни чедип алган чогаалчыларның саны хөй. 
Тыва литератураның сайзыралынга үлүг-хуузун киирген ат-сураглыг чогаалчылар Салим Сүрүң-оол, Экер-оол Кечил-оол, Кызыл-Эник Кудажы, Майнак Саая, Салчак Молдурга, Көк-оол Чамыяң болгаш өскелер-даа хамааржыр. 
Черлиг-оол Куулар, Александр Даржай, Көжелдей Монгуш, Сарыг-оол Салчак, Шаңгыр-оол Суваң, Артык Ховалыг, Лидия Иргит, Василий Хомушку, Антон Үержаа, Лидия Ооржак, Борис Казырыкпай дээш оон-даа хөй чогаалчылар тыва чогаал делегейинче шымнып киргеш, номчукчуларын өөртүп, сагыш-сеткилин байыдып келген. Бо бүгү чогаалчыларның тыва дыл болгаш чогаалдың тео­рия талазы-биле билиглерин чепсеглеп дарганнаан улус тыва филология кафедразының эртемден башкылары болур. 
Амгы үеде тыва филология болгаш ниити дыл кафедразында үш башкы Тываның болгаш Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүннери болбушаан, башкылаашкын ажылын уламчылап турар. Оларга Клара Доржу, Айлаңмаа Соян болгаш Мария Күжүгет хамааржыр. 
Үе-шаг өскерлип, амыдырал шапкынчып, Кызылда күрүнениң педагогика институду Тываның күрүне университеди деп эде адаттынган. Төөгүнүң дугуйлары тырыкыланып, амыдырал кандыг-даа үе-чадада эртип турда, тыва филология кафедразы ажылын соксатпаан. Ооң-биле кады тыва чогаалчыларны билиглер-биле чепсеглээр ажыл база тура дүшпээн. Университетке тыва дыл, чогаал талазы-биле эртем-билиг чедип алган аныяктар амгы үеде тыва литератураның одуруунче база демниг кирип келген. Аңгы-аңгы чылдарда чогаал бөлгүмнеринче барып турган студентилер амгы үеде тыва дыл башкылары чо­гаал­чылардан Меңги Ооржак, Ангелина Ондар, Шончалай Ондар, Эрик Донгак болгаш өскелерниң-даа аттарын адап болур. 
Мерген ОНДАР.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.