1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА ДЫЛ - ЧОННУҢ ӨНЧҮЗҮ

Тываның улустуң чо­гаал­чызы Александр Даржайның мер­ген сүмезин деткип, Тыва Республиканың Чазаа 2016 чылда ноябрь 1-ни Тыва дыл хүнү кылдыр доктааткан. Ноябрь 1-ниң хүнүнде Улусчу чогаадылга бажыңынга республикада ийи дугаар эртип турар “Тыва дыл – чоннуң өнчүзү” деп шуулган болуп эрткен. Аңаа Тываның Баштыңы Ш.В. Кара-оол, республиканың эртемден­нери, чогаалчы­лары, журналистери, Өөредилге яамызының төлээлери, ты­ва дыл болгаш чогаал баш­кылары дээш өскелер-даа хөйү-биле чыглып келгеннер.
Шуулган эгелээр бетинде Тыва национал театрның артизи Мерген Хомушку А.А. Даржайның “Тыва дылым” деп шүлүүн уран-чечени-биле аянныг номчуп бараалгаткан соонда, Тываның улустуң башкызы, ТР-ниң Өөредилге болгаш эртем яамызында тыва дылдың инс­пектору Валентина Өдүрековна Дөмүр-оол “Үжүглел – тыва дылдың үндезилекчизи” деп илеткелин кылган.
Валентина Өдүрековна чыыл­ган чонга Тыва дыл байыр­лалының хүнүн таварыштыр байыр чедиргеш, төрээн дылы­выстың амгы байдалының, Моол болгаш Кыдат тываларында база бистиң республикада ниитизи-биле каш кижи тыва дылда чугаалажып турарын, дыл дуга­йында эртем-шинчилелдерниң ажыл-чорудулгазын, сөөлгү чылдарда школаларга чаартыр кылдынган программаларны, амгы үеде Өөредилге яамызының кылып турар ажыл-ижин допчулай таныштырган. Ооң соон­да филология эртеминиң кандидады Сайзана Сергеевна Товуу “2017-2020 чылдарда тыва дылдың сайзыралы” деп илеткелин кысказы-биле таныштырган.
Тываның Баштыңы албан-херек ужундан озалдап келгени дээш, чон мурнунга буруузун миннип, өске хоорайдан келген академик-эртемден-биле солун ужуражылгазының дугайын кысказы-биле чугаалааш, тыва чоннуң эң-не дээди байырлалын таварыштыр бүгүдеге байыр чедирген. Шолбан Валерьевич чугаазын чечен сөстүг үлегер домактан эгелеп алгаш, дылды хумагалаарының, ону чемишчидериниң нарын айтырыгларын көдүрүп, “Дем-биле төрээн дылывысты байлакшыдаалыңар, чонум!” – деп кыйгырган. Ооң соонда Тываның улустуң чогаалчызы Маадыр-оол Ховалыг, чогаал шинчилекчизи, эртемден Василий Салчак дээш өскелер-даа боттарының тыва дыл дугайында бодалдарын, санал-оналдарын илереткеннер.
Маадыр-оол Бартыштаан­ович: “Дылывыстың кандыг байдалда турарын шыны-биле чугаалап көрээлиңер! Сөөлгү чылдарда чамдык ада-иелер уруг-дарыынга төрээн дылын өөретпейн, чүгле орус дылга чугаалажып келгенинден, тыва дылын уткан улуг-даа улустуң, элээ­ди болгаш бичии чаштарның-даа саны көвүдээн. Мону эдип алыр, тыва дылды сайзырадыр деп бодаар болза, бичии чаштарывыстан, чаа салгалдан эгелезе эки деп бодаар мен.
...Турисчи өөрүм-биле аян-чорук кылып чорааш, Мөңгүн-Тайга кожууннуң Тоолайлыг суурунга чеде берген бис. Аңаа мээң магадаан чүвем – көдээде малчын өг-бүлениң, дириг орус кижи үнү дыңнаар туржук, ындыг кижини көрүп безин көрбээн, школа назыны четпээн беш-алды харлыг уругларының орустап халчып турары болган. Олар орус дылды кайыын өөренип алганыл дээрге, телевизордан азы интернет четкизинден болбайн аан. Ында “Карусель” деп канал бар чүве-дир. Уруглар оон уран-чечен кино-фильмнер, мульт-фильмнер көрүп алгаш, ооң маадырларының дылын өттүнүп турарлары ол. Бичии уруглар улуг кижилерге бодаар­га, чүвени дүрген өөренип алыр ышкажыл... Ынчангаш тыва дылдың кичээлдери, үлегерлиг чугаалар, тыва тоолдар дээн чижектиг чүүлдерни видео-чурукка тырттыргаш, интернет четкизи таварыштыр тарадыр болза, дылдың сайзыралынга ол улуг салдарны чедерип болур-дур” – деп, хуу бодалын чугаалаан.
ВасилийСалчак: “Бөгүн ноябрь 1-ниң хүнү – Тыва дыл байырлалы болгай. Бо эртен кудумчуга-даа, автобус иштинге-даа чорааш, бо хүн кандыг байырлалыл деп чүве билир кижиге черле душпадым. Тыва дыл күрүнениң дылы болганда, ооң байырлалын бүгү чон Наадым, Шагаа байырлалдары ышкаш, шупту байырлаар ужурлуг деп бодаар мен. Тыва дыл хүнүнде кудумчуларга туктар туткулап алгаш чыскаалып, чарлалдарны азып тургаш,  бүгү чон бо хүннү биле бээр кылдыр байырлаар болза эки боор” – деп, бодунуң саналын илереткен. Тываның Баштыңы кижи бүрүзүнүң санал-оналын чүүлдүгзүнүп, оларны өөренип көрбүшаан, чогуур-ла шаанче деткиирин аазаан.
Эрес КОЛ.
Авторнуң тырттырган чуруу: Мерген Хомушку,
үделгеде хөөмейжи Мөңгүн-оол Ондар.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.