1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА ДЫЛ - ЭРТИНЕВИС

YЛЕГЕРИН ЭДЕРЭЭЛИ
 
Өгбелеривистиң «Төөгү билбес­ке — төөрээр, төрел билбеске — түрээр» деп мерген сөзүн билбес кижилер ховар-ла боор. Ындыг-даа болза ада-өгбелериниң төөгүзүн, чер-чуртун, Тываның төөгүзүн билир кижилер аныяктар аразында ийи-чаңгыс дизе, хөөрем эвес. 
Ол хамаанчок хары бежен ажып, пенсия үнүп турар улгады-даа берген кижилер ада-иезинге, кады төрээннеринге, чоок кижилеринге хамаарыштыр «авай», «ачай», «акым», «дуңмам», «катым», «кат-ием», «кырган-авай», «кырган-ачай» деп чугаалавайн, «папа», «мама», «овна», «ович» деп орус сөстер ажыглап турарын пат кайгаар мен. Ажыы-биле чугаалаарга, тываларның, ылаңгыя хоорайжыларның, эмин эрттир хувис­каалчааны ол. Көк баштыг кырганнар безин уйнуктары-биле чадай-чадай орустажып олурар. Орус дылды билири чугула, ындыг-даа болза, төрээн дылын билбес уруг орус дылга чугаалаары шоолуг эвес болурун херек кырында көрүп чор мен.
Тос харга чедир чаңгыс-даа орус сөс билбес тургаш, авам дылын эки билир болгаш, орус дылды дүрген өөренип алган мен. Школаны 1959 чылда доос­кан-даа болзумза, орус башкым Геннадий Дорофеефтиң өөредип каа­ны А. Пушкинниң, Ю. Лермонтовтуң, шүлүктерин ам-даа утпаан мен. Дүне-даа айтырза, ол-ла дораан чугаалап бээр мен. Иезиниң дылын билбес кижи чонунуң төөгүзүнге, езу-чаңчылдарынга сонуургал чок болур. Кончуг солун «Алдын кушкаш» сеткүүлдү чагыдып бээримге (артында ийи дылда), уйнуктарым шоолуг тоовас болду. 
Тес-Хем кожууннуң Чыргалаңды ортумак школазының башкылары — езулуг эр хейлер. Олар «Бурун шагдан өгбем чурту — буян долган Чыргалаңдым» деп ийи томнуг (2015, 2016 ч.ч.) номну үндүрген. Бирги томнуң эгелери: Хинним тудуш төрээн черим; Чыргалаңды — амбын нояннар чурту; Самагалдай хүрээзиниң төөгүзү; Эки кылган ажыл — элеп читпес алдар; Музейивис — чонувустуң дазылы, чалгыны. Ийиги томнуң эгелери: Сумувустуң маадырлары; Чыргалаңды сумузунуң Маадыр иелери; Ада-өгбелеривистиң көшкүн амыдыралының салгакчылары — малчыннар; Чырык, чылыг буянныг Чыргалаңды школавыс; Сергей Ланзы аттыг көдээ Культура бажыңы; Харылзаа белдири; Чыргалаңды сумузунуң хүндүлүг хамаатылары; Чыргалаңды школазының башкылары. Оон-даа ыңай суму, колхоз, сов­хоз даргаларының, ол чер-чурттуг чогаалчыларның, тудугжуларның, трактористерниң, хамнарның, эртем­деннерниң, журналистерниң, милиционер­лерниң болгаш өске-даа мергежилдиң кижилериниң даңзызы бар. Кончуг-даа солун,­ өскелерге өөредиглиг номнар болду.
Тываның өске сумуларындан, кожууннарындан бижип чоруур кижилер Тес-Хемниң чонунуң Чыргалаңдының үлегерин эдерери күзенчиг. Амдыызында хоочуннар бар турда, кожуун, суму бүрүзүнүң чонунуң төөгүзүн чыып, ном кылдыр үндүрер болза эки. Чижээ, барыксанчыг Барыын-Хемчик дугайында номну чүге үндүрүп болбазыл? Ол чер-чурттуг бижикчилер база хөй ышкажыл. Валентина Монгуш башкы, хөгжүмчү Кара-Кат Ооржак, Орлан Мандат-оол, журналист Борис Күжүгет дээш черле кижилер-ле хөй.
 Байыр-оол МОНГУШ, 
эртемден, хоочун журналист.
 
БИЖИМЕЛ БИЖИКТИҢ ТЫВЫЛГАНЫ
 
2015 чылдан эгелеп ноябрь 1-ни тыва бижиктиң хүнү кылдыр чар­лаан болгай.
Тыва үжүк-бижикти чогаадыр талазы-биле даалганы Тыва Чазак Чадаана хүрээзиниң улуг ламазы Монгуш Лопсаң-Шимитке дааскан. А ол боду Улан-Баторга сарыг-шажынның философиязының школазын дооскан. Оон сөөлүнде Тибетке шажын эртеми чедип алган. Ол лама кыдат, моол, тибет дылдарны арыг билир. Орус болгаш немец дылдарга бөдүүнү-биле чугаалаар турган. Ол үеде орус дылды арыг билир ийи-чаңгыс тывалар база турган. Оларның бирээзи арат оглу Өдекпен Брюханов. Тывалар Өдекпен Бүрзүкей дээр. Канчап орус фамилиялыг апарган дээрге, Барыын кожуунга Матвей Брюханов деп бай орус тараачын, садыгжы чурттап турган. Ону тывалар Матпай деп адап алган. Өдекпен Брюханов 1900 чылдың эгезинден эгелеп ол бай оруска ажылдап, харын-даа эге орус школаны ооң уруглары-биле кады дооскан. Ынчангаш орус дылды арыг билир. Ол чазак черинге хелемечилеп-даа турган. Тыва үжүк чогаадырынга 2 угланыышкын туруп келген: бирээзи – орус үжүкке, ийиги угланыышкын – латин үжүкке. Орус үжүкке чогаадыр дээрге, Ө, Ң, Y үжүктер чок, латин үжүкке тааржыр, ынчангаш орус-даа, латин-даа үжүктерни өөренип көөр деп шиитпирлээн.
1927 чылда Лопсан-Шимит, Өдекпен Брюханов оларның тургусканы төле­вилелдерни өөренип, тыва бижикти чогаадырын ССРЭ-ниң эртемденнер академиязының тюрк дылдың эртемденнеринге дааскан. Олар – КУТВ-туң ректору Покровский баштаан эртемденнер. 1930 чылдың июнь айда Покровский, Пальмбах, Алферов болгаш өске-даа эртемденнер Тывага келгеш, национал үжүк-бижикти тургусканнар. Ол чылдан эгелээш, Тыва күрүне, тывалар боттары национал үжүк-бижиктиг болган.
Ооң соонда араттар, аалдар, суур, кожуун­ аайы-биле «Бижик-билиг чок чорукту узуткаар!» деп лозунг-биле шалыпкын ажылдап кирипкен. Кыска үениң иш­тинде тыва үжүктү доктаадып, янзы-бүрү сөстерни кожуп номчуп, саннарны кадып, казып өөренген. Барык бир чыл иштинде чоннуң 70-80 хуузу тыва үжүктү билир апарган. Номчуп билир кижи арбан-суму аайы-биле улуг-биче чонну албан өөредип турган.
Мен школа чокта, 1 классты өгге доос­кан мен. Ол сактыышкын амгы аныяктарга дыка солун. Бодум 12 харлыг, өске өөрүм 18-20 хар үези. Башкылар чедишпес болганындан эге класс дооскан, бижик эки билир кижи-ле башкылап турган. Сан, чурук, бойдус, географияны ол-ла башкы башкылаар. Чаңгыс карандашты сый тырткаш, 3-4 кижиге үлеп бээр. Чуга, манзаны үс-биле чаггаш, ооң кырын хүл-биле бызапкаш, «А» деп үжүктү чуруптарга, көстүп кээр, оон-даа өске аргаларны ажыглап турган. 
Амгы үеде Тыва Республиканың хөгжүлдези бүгү тала-биле каракка көстүп турар. Бо-ла бүгү чедиишкин тыва үжүк-бижиктиң ачызында. Ынчангаш тыва дылды улам ыңай сайзырадыры, алдаржыдары амгы болгаш келир үениң салгалының база бир хүлээлгези болур.
Дадар-оол Дамдын-оол,
Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы.
 
УРУГЛАР САДТАРЫНДАН ӨӨРЕДИР
 
Сөөлгү үеде тыва дылывысты эртемденнеривис, чогаалчыларывыс, Чазаавыс, башкылар, ада-иелер сайзырадырын, ону келир салгалдарга дамчыдарын даңгыраглап турары дээрге, тываларның чонунга, чуртунга, дылынга ынаан, аңаа бердингенин херечилеп турар. 
Культура болгаш дыл талазы-биле ажылды эртемге үндезилеп, тыва дылды камгалап, кадагалаар сорулга-биле күрүне программазын хүлээп алыры чугула болуп келген. Амгы үеде национал өөредилгени сайзырадырынга, ооң дылын, культуразын улам хандыр өөредиринге тускай билиг-мергежилдиг кижилер негеттинип турар. Чаңгыс черге таптаашкын, чүгле эш-өөр, дөргүл-төрел тыртыжар чоруктан хосталырының үези келген эвес чүве бе?
Тыва дылды өөредилге черлеринге, школаларга, уруглар садтарынга өөредип, сайзырадырының аргаларын эрткен чылын Кызылга шуулганга чугаалажып турду. Ону бөлүктер аайы-биле эрттирген. Мен бодум хуумда школаларга, уруглар садтарынга өөредириниң үшкү бөлүүнге кириштим. Аңаа киржип тургаш, школаларга, уруглар садтарынга тыва дылды өөредири, башкыларның билиин бедидери, тус черниң национал кезээн федералдыг күрүне программазының өөредилге системазы-биле дүүштүрери эң-не берге, сайзыраваан ажылдарның бирээзи деп билдим.
Школаларда тыва дыл шактарын кызырып турары ниити культураны сайзырадырынга идиг бербейн турар кол айтырыгларның бирээзи болду. Уруглар садтарынга тыва дылды өөредирде база федералдыг өөредилге системазы-биле дүүштүрери, тыва дылда коррекциялыг логопедия – саазын кырында артып турар айтырыг чорду. Бо шуулганны белеткеп тургаш, специалистерниң, эртемденнерниң сүмезин алыр турган. Азы уруг­лар садтарының башкыларынга тускай бөлүктү тургускаш, айтырыгны аңгы сайгарар турган.
Бичии уругларны ясли-садтарга өөредип, кижизидери ниити өөредилгениң эге кезээ болбушаан, уругнуң ниити сайзыралы моон-на эгелээр болгай. Хөй чылдарда школаларга ажылдап чораан болгаш уруглар садтарынга, эге школага национал өөредилгениң сайзыралы чок болуп турарынга хомудап чоруур кижи-дир мен. Ынчангаш Өөредилге яамызы, ооң чаа сайыды Татьяна Оюн­овна тыва дылды, национал культураны уруглар садтарындан эгелеп өөредип сайзырадырының талазы-биле түңнелден үндүрүп, бо айтырыгже кичээнгейин салыр боор деп идегедим.
Николай Куулар, 
хоочун башкы.
Улуг-Хем кожуун.

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.