1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА КИЖИНИҢ СЕТКИЛИ, ХЕЙ-АЪДЫ

Роланда Ховалыгның илеткели.

Март 23-те Тыва национал музейге “Тыва үндезин хеп: хүннүң чидиг айтырыы” деп “төгерик ширээ” (эрттирикчилерниң адап алганы-биле – ред.) болган. Аңаа тыва үндезин хептиң шинчилекчилери, эртемденнер, ус-шеверлер, Тываның дизайнерлер ассоциациязының кежигүннери, Улусчу чогаадылга төвүнүң ажылдакчылары киришкен. 
“Төгерик ширээни” эрттирип турар кол сорулгазы – тыва үндезин хептиң бот-шынарларын төөгүге арттырары болгаш чер-чер, кожуун, суму аайы-биле ооң ылгавырларын тодарадыры.
XIX чүс чылдың база ХХ чүс чылдың тыва үндезин хевиниң коллекциязын Национал музейниң фондуларындан аңаа делгээн. 
Тыва национал музейниң даргазының фонд ажылының талазы-биле оралакчызы, тыва үндезин хептиң шинчилекчизи Роланда Биче-ооловна Ховалыг “Тыва үндезин хептиң төөгүзү болгаш амгы үеде байдалы” деп илеткели-биле “төгерик ширээниң” ажылын эгелээн.
Тываларның хеп-сыны чүс-чүс чылдар дургузунда өскерлип база тургустунуп келген. Ону эртемденнер вектер аайы-биле 4 үе чадага чарган – скифтен гуннар үезинге чедир (бистиң эрага чедир VIII-II чүс чылдар), бурунгу түрктер үези (VI-XII), ортаакы вектерниң моолдарының хеп-сын культуразы (XIII-XVIII), Чөөн-Азия чоннарының үе чадазы (XVIII-XX чүс чылдар).
Тыва национал тон скиф үелеринде-ле тывылган. Ону скиф үелериниң базырыктарындан тывылган туника хевирге бышкаш даараан хевенек (кидистен даараан чаъска кедер тон) бадыткап турар. Ону даараарда, пөстү калбаа-биле алгаш, эгин ажыр октааш, моюндурук орнун дазыл аяк-биле хемчээп тургаш быжар.  Тываларның бо хеви скиф үелеринден бо хүннерге чедир кадагалаттынып арткан. Ол ышкаш скиф үезинден кулажы (алгыдан, пөстен даараан) чүвүрлер арткан. Каасталгалар, кидис уктар, маактыг бөрттер (малагай) гуннар үезинде тывылган.
А бурунгу түрк үезинден хөм курлар тывылган. Курга дерги астыр турганын көжээлерден көрүп болур. Мөген-Бүренде кижи көжээлерден калбак моюндуруктуг түрк хепти көрүп болур. Ол ышкаш өгге дөмей довурзак бөрттер ол үеде тывылган. Ону база кижи көжээлер херечилеп турар. Алдын, мөңгүнден сиилбип кылган сыргалар (ол үелерде эр-даа, кыс-даа кижи кедер чораан), тыва өөктер база ол үелерден келген.
Ортаакы вектерде моолдар үезинде тыва тонну оң талазынче (скиф үезинде солагай талазынче турган) өөктээр апарган. Чүге оң талазынче дээр болза, эзеңги эдилеп эгелей бергенинден чадавас деп эртемденнер санап турар. Хөм курлар ажыглалдан үнүп, торгу пөс курларны ажыглап эгелээн. Ол ышкаш ытпак баштыг кадыг идиктерни моолдар үезинде кедип эгелээн.
Чөөн Азия чоннарының үе чадазында кыдат чоннуң культуразы-биле холбаалыг болган. Маньчжур кыдат дарлал үезинден эгелээш (мурнунда тыва тон турум моюн­дурук чок, солагай талакы хөрээн оң талазынче дуглай куржанып алыр чораан), тыва национал хепти маньчжур аянче албадал-биле өскертип эгелээн. Тыва национал хептиң хевирлеттинеринге сөөлгү улуг өскерлиишкин ол болган. Оон бээр тыва үндезин хеп бо хүннерге чедир өскерилге чок арткан. Турум моюндуруктуг, шиш баштыг, бажында дошкалыг бөрт (кожагар бөрт), кандаазын (эр улустуң чеңи-чогу), шегедек (херээжен улустуң чеңи-чогу), хүрме (тон кырындан кедер бөрү, киш, кара хураган кежинден даараар чолдак тон).
Роланда Биче-ооловна тыва болгаш моол тоннарның ылгавырларын көргүзүп тургаш тайылбырлаан. Моол тоннуң колдуу болгаш эдээ кыска, өөктери хөй, хөрээн куду баткан даарашкылыг. Тыва тоннуң колдуу, эдээ алгыг, моюндуруунда чаңгыс өөктүг болур. Моол кадыг идиктиң кончузу узун болгаш алгыг, чоожайы (арты) чавыс болур. А тыва идиктиң кончузу кыс­ка болгаш чоожайы бедик, көөрге шевер, чараш боорда, эптиг-даа. Довурзак бөрттер база ылгалдыг –  моол бөрт бедик, а тыва – чавыс. Өске азия чоннарында ылгавырлар бар, чижээ, бурят кыстар кандаазын кедер, а тыва херээжен чон кандаазын кетпес, шегедек кедер дээн ышкаш.
Yндезин тыва хепти амгы үеде колдуун­да көдээ черлерде малчыннар кедип чоруур. Сөөлгү үеде моол хептер садып кедеривис көвүдээн. Тыва национал хеп даарап турар уран шевер даараныкчылар көвүдеп турары эки. Ынчангаш үндезин тыва хевивисте Маньчжур үезинде тывылган кыдат элементилерни (турум моюндурук) арттырар бе? Өске омак-сөөк чоннар “кыдат улус силер бе деп айтыра бербес бе” дээн чижектиг айтырыгларны сайгарып чугаалажырын Роланда Биче-оол­овна чыылганнарга чугаалааш, Тываның Чазаа тыва үндезин хеп дугайында хоойлу төлевилелин ажылдап кылырын даасканын дыңнаткан. Бо-ла бүгү чүүлдү ажылдап кылгаш, Национал музейге тыва үндезин хеп дугайында номну үндүрер. 
Философия эртемнериниң доктору Ульяна Бичелдей: «Бир дугаарында скиф үезин үндезин кылдыр алыр болза эки, ол үениң базырыктарынга даянып алгаш. Бистер скифтерниң үре-салгалы деп чүүлдү Аржаан базырыктары бадыткап турар. Түрктерге база даяныр болза эки. Ынчангаш тыва үндезин хепке хоойлу тургузар үе келген деп бодаар мен. Ол ышкаш Сенгел тываларының идик-хевин база барымдаалап көөр болза эки. Олар национал идик-хевин хүннүң кедип турар болгай. Олардан чүге үлегерлеп албазыл. Скиф болгаш бурунгу түрк үеден үлегерлээрин саналдаар-дыр мен” – деп саналын киирген. 
Кожууннардан келген төлээлер кожуу­ну­нуң үндезин хевиниң өске кожууннардан онзагай ылгалдарын боттарының даарап эккелгени хептеринге чижекке көргүзүп, тайылбырлап чугаалааннар. 
Кызыл кожууннуң Элегес-Аксындан шевер даараныкчы Клара Монгуш кырган-авазының тон моюндуруун дыка чараш каастап тургаш, канчаар олуртурун, бо үениң аныяк даараныкчылары моюндурук олуртурунга бергедежирин көргүзүп, тайылбырлаан.
Кызылдан аныяк даараныкчы, дизайнер Кежикей Шарый-оол моюндуруктуң бедии, өөледи чеже карыш азы сантиметр болурул деп айтырыгны салган.
Культурология доктору Айлана Күжүгет херээжен кижиниң албан кедер хевинге шегедекти (эдээ узун чеңи-чок) катап эгидер, ону албан хоойлуже киирерин саналдаан. Ие болур назы четкен кыс кижиниң мага-бодун чылыглаар, тон кырындан кедип алыр чараш хеви-дир.
Тес-Хемниң Ак-Эриктен даараныкчы Өнермаа Өөлет тыва тонну шын эвес быжып турарын, моюндурукту хана-карактай сырып тургаш даараарга, турум болур деп чугаалаан. Ооң чаңгыс чер-чурттуу Бижи Демчик иезиниң салаалары-биле хемчээп даарап турганын, эң-не узун кижини 7 карыш, ортумак дурт-сынныг кижини 6 карыш хемчээп алырын көргүскен. Сояннар тыва тоннуң хөрээнде узун дургаар даарашкызы чок, ооң биске херээ чок деп чугаалааш, хоойлуга чиңгине тыва тонну ол-ла хевээр арттырарын саналдааннар.
Кызылдан быжыкчы, даараныкчы Клара Донгак шаанда карыжап, сөөмнеп даараарының, Мөңгүн-Тайгадан Лариса Алдын-оол торгунуң аяк хээзин чартыктай кеспейн таарыштыр салып алырын, моюндуруктуң бедии 3,5 см улгатпас ужурлуг дээрзин, Чөөн-Хемчиктен улуг назылыг шевер эне ой тонну шаанда сиир-биле даараар чораанын, ол-ла кожуундан аныяк шевер кыс, дөрткү салгалдың даараныкчызы Сайсуу Ооржак кур кижини 3 катап долганыр болза эки деп бодалын, Өвүрден Анжелика Седен-оол эртемденнерни, мастерлерни бир аңгы чыггаш, мастер-класстар эрттирерин, ол-ла кожууннуң Солчурдан улуг өгбе мастер кижи бүрүзү бодунуу-биле шын, чер бүрүзүнүң даараарын үнелеп турарын, Кызылдан Кара Кыдат-ооловна сүт-хөлчүлер моюндурукту хирээ бизи ышкаш сырып даараарын, Каа-Хемден Аяна Сүдер-оол бичии кыс уругларга херээжен кижиниң кедер тонун даарап, назы-хар аайы-биле сагыырын, чаваганы өглүг херээжен кижиниң эдилели, бичии кыстар чажынга боошкун астыр дээш кижи бүрүзү бодунуң бодалын чугаа­лап, санал-оналын киирген.
Уран шеверлерниң бо санал-оналда­ры­ның, сүмелериниң түңнели-биле Роланда Биче-ооловна ажылын уламчылаар. Бо ажылдың түңнели-биле тыва идик-хеп дугайында хоойлу төлевилелин тургузар. 
Национал музейниң директору, филология эртемнериниң доктору, академик Каадыр-оол Алексеевич Бичелдей уран шеверлерге, «төгерик ширээге» киржип келгеннерге өөрүп четтиргенин илереткеш: “Бо бүгү чугааны анаа чугаа кылдыр арттырбас. Төөгүзүн билип чорууру эки, оон-моон алган бис деп коптарып турган ажыы чок, маргышпайн, бар чүүлдү, бо чараш тоннарны сайзырадырын көөр. Ынчангаш тыва кижи тыва хевин кедип алгаш, тыва мен деп миннип чоруурун чедип алыр бис. Байырлал хеви, ажылчын хеп, хүннүң кедер хеп, ноян хеви, назы-хар аайы-биле ылгавырын, аныяктар хеви, каасталгаларның хевирлерин база тыва хептиң бүгү чүүлдериниң словарын кылыры дээш шуптузун көөр. Амгы үеде чугула херек чүүл – даргаларның национал хеви. Чижээ, Чазак Даргазының, сайыттарның, кожууннуң чагырга даргаларының, баштыңының, суму чагырыкчыларының дээш эрге-байдалының аайы-биле хевиниң майыын бадылап алыр. Чамдыкта бөдүүн ажылдакчы кижи улуг даргадан артык каас-коя кеттинген, оон артык ноян чок кылдыр көстүр. Ол ышкаш хоойлуга байырлалдар үезинде тыва оттук, бижекти астырын чөпшээрээрин, соок чепсек эвес деп айтыры чугула. Роланда Биче-ооловна бо ажылды дооскаш, меңээ эккээр болза, номну үндүрерин харылаар мен” – деп, ол чугаазын дооскан.
Каадыр-оол Алексеевич “төгерик ширээни” түңнеп тура, эң-не идепкейлиг киришкен, улуг дузаны каткан уран шевер мастерлер Кежикей Шарый-оолга, Чойгана Намчайга, Зоя Монгушка Национал музейниң өөрүп четтириишкин бижиктерин тывыскан.
“Тыва тон, тыва хеп – тыва кижиниң сагыш-сеткилиниң өзээ” деп чүүлдү бо “төгерик ширээге” бадыткаан. Тыва үндезин хеп ылап-ла хүннүң чидиг айтырыы, ынчангаш бо ажылды эртемденнер, даараныкчылар, дизайнерлер ам-даа уламчылаар.
Алдынай СОЯН.
Айдана Кууларның тырттырган чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.