1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА КИЖИ АЪТКА ЫНАК

Тыва кижи бөмбүрзектиң кайы-даа булуңунда амыдырап-чурттап, кандыг-даа ажылды кылып чоруурун кижи дыңнааш, өөрүүр, чоргаарланыр. Ындыг кижилерниң бирээзи – Кыдатта чурттап, ажылдап чоруур Николай Кезегет. Ол бистиң «Шын» солуннуң редакциязынга өөнүң ишти-биле келгеш, бодунуң амыдырал-чуртталгазын таныштырды. 
Николай Хурагандайевич өскен-төрээн Тывазындан чо­рааш, 35 чыл бооп турар. Ооң бүгү назынында кылып-ла чо­руур ынак ажылы дыка солун, онзагай – аът өөредир дрессировщик. Ол канчап барып-барып делегейде эң-не улуг Кыдат цирк­те ажылдай берген дээр болза, ооң төөгүзү узун.
Николай Кезегет Эрзин суур­га өскен. 1959 чылдың январь 16-да, тос-тостуң соогунда иези орукка чорааш, Тес-Хем ко­жууннуң девискээринде Шиви-Кудуруу деп черге оглун чиигээн. Орукка төрүттүнген оглунуң хинин орус эмчи кескен болгаш, Орус-оол деп адап алганнар (сөөлүнде Николай деп эде адаан). Эрзин школазын дооскаш, шериг хүлээлгезин эрттиргениниң соонда, Красноярскиге химиктиг заводка кезек ажылдаан. Владимир Сакты-Сүрүн эжи-биле Москва хоорайже өөренир дээш чорупканнар. Кайнаар-даа дужаагаш, кирип шыдавааннар. Дедир чанар бе азы канчаарыл дээн муң­гаргай бодалдарга алыскан оолдар хоорай кезип чорааш, цирк өргээзиниң даштында «Аът ажаакчылары херек. Чурттаар чер-биле хандырар» деп чарлал көрүп кааннар. Кол-ла чүүл ниити чуртталга бажыңынга өрээл бээр, улуг хоорайга чурттаар арганы бээри кандыг-даа ажылдан артык сонуургалды оттурган. Оон эгелээш-ле ооң амыдыралы цирк делегейи-биле, ынак малы аът-биле холбаалыг, тудуш апарган. 
1986 чылдан 2008 чылга чедир Москваның күрүнениң циригинге аъттар дрессировщиги кылдыр ажылдаан. 20 ажыг чылдар дургузунда аът өөредир талазы-биле улуг мастерлер Борис Павлович Манжейлиниң, Даниель Борисович Бароннуң ассистентизинге, сөөлгү чылдарда Леонид Ольховиковтуң динас­тия-шоузунга киржип келген. Цирк ареназынга аъттарлыг шоу-көргүзүү хааглып, ажылдавас­тай бээрге, Николай Кезегетти өг-бүлези-биле Кыдаттың Гуанджоу хоорайда «Chimeloong» деп улуг цирке аъттар өөредир дрессировщик кылдыр чалаан. 
Москваның циригинге дең­нээрге, «Chimeloong» делегейде эң-не улуг цирк: 7 муң көрүкчү кирер улуг залдыг, манежи 23 метр (Москваның 2,5 муң көрүкчүлүг, манежи 13 метр). Бут бөмбүү ойнаар улуг шөлге дөмей манежке ажылдаары бүзүренчиг эвес. Олар дас кара Испан андалуз, маңган ак, ой чүзүннүг Голланд фриз породаның аъттары-биле эң-не берге жанрда ажылдап турарлар. Николай Кезегеттиң аъттарлыг оюн-көргүзүүн интернеттен көрүп болур. Улуг аренаның ортузунда бистиң чаңгыс чер-чурттуувус дрессировщик туруп алган, кымчызының дузазы-биле 12 ак, кара чүзүннүг аъттарны башкарып, авааңгыр аргалар кылдырып турарын көөрге, дыка көрүштүг, чараш. Ээзиниң удуртулгазы-биле аъттары аренаны дээскиндир чыскаалыпкан янзы-бүрү аргаларны кылып турарын көргеш: «Аътты аайынче канчап киирип алыр-дыр силер?» — деп айтырарымга: «Кымчы холумнуң уланчызы ышкаш, ооң дузазы-биле ажылдаар мен. Команда-биле чаңгыс дарс кылдыр сога кааптарымга-ла, олар билир. Аът угаанныг мал, кижиге чоок» — деп, ол харыылады.  
«Николай тускай, ховар са­лым-чаяанныг кижилерниң бирээ­зи. Ол аъттарны дыка эки билир, олар-биле харылзааны белен тудуп алыр, тускай сорунзалыг кижи. Оюн-көргүзүүнге кедер идик-хевин база боду даа­раар. Сураглыг дрессировщиктер ооң ажылын дыка үнелээр. Ажылы берге, чаңгыс-даа дыштаныр хүн чок» — деп, өөнүң ишти немеди.
Өөнүң ишти Альвина Габдулкаюмовна Кезегет (Шайдуллина) татар омактыг. Олар цирке таныжып алганнар, ажылы-даа чаңгыс. Улуг уруу Зарема биле 3 харлыг уйнуу Валерия Санкт-Петербург хоорайда чурттап турарлар. А бичии кызы Арина Кыдаттың дээди өөредилге черинге «кыдат бизнес» деп мергежилди чедип алгаш, ол-ла чуртта логистиктиг компанияда менеджер болуп ажылдап турар.
Кыдатта дыка эки чурттап турарын чугааладылар. Улуг цивилизациялыг чурт болгаш, кижилерге эки амыдырап-чурттаа­рынга шупту таарымчалыг байдалдарны тургускан. Ажылының берген квартиразында шупту чүүлдер халас: хүнде 3 катап чемгерер, коммунал хандырылга дээш төлевес. Ажылдаар байдалы эң-не эки, аъттарны бедик деңнелде тудуп турар, чиир чеминден эгелээш кондиционеринге чедир. Гуанчжоу хоорайга 6 чыл ажылдап чорда, цирктиң ээзи улуг үлетпүр-бүдүрүлгелерлиг Джухай хоорайга чаа цирк тудуп алырга, ынаар шилчээннер. Амгы үеде Николай Хурагандайевич циркте ажылдавышаан, аныяк артис­тер белеткеп, өөредип турар. Кезегеттерниң өг-бүлезиниң аъттарлыг шоу-көргүзүү Кыдат цирктиң бир онзагай кезээ болуп турар. Аъттарын ажаап-карактаар, чемгерер, чуур, кажаа-хораазын арыглап, аштаар 15 дузалакчы ажылдакчыларлыг. Оларга айда 1 муң доллар төлеп турар. Николай Хурагандайевич дузалакчы тыва оолдар тып алыксап турарын чугаалады. Бо-ла бүгү ажылдарны өөнүң ишти удуртуп-башкарып турар.  
Тывага 3 дугаар кээп турар, бир дугаар 1991 чылда, дараазында 1993, ам бо удаа шөлээлеп алгаш келгеннери бо. «24 чыл болгаш Тывага кээривиске, дыка-ла өскерилген-дир. Кызыл улгадып, чаартынган, кудумчулары арыг-силиг, чараш апарган-дыр. Ылаңгыя Азия төвүн аажок сонуургадывыс. Тыва чон аажок хүндүлээчел, ажык сеткилдиг, каяа-даа баарга, эжиктер ажык. Самагалдай, Эрзин суурларга чедип, Дус-Хөлге, Төре-Хөлге дыштандывыс» — деп, Альвина Габдулкаю­мовна чугаалады. 
Николай Хурагандайевичини өөнүң ишти аътка ынаан чугаалап турары-даа анаа эвес. Шынап-ла, бурун шагдан тыва кижиге аът кезээ шагда кады чоруур идегелдиг өңнүү болгаш дузалакчызы, кайнаар-даа чедире бээр хөлгези болгай. Аът — тыва кижиниң эът-сөөгүнде, угаан-медерелинде сиңген, алгап-йөрээп, чалбарып-мөгейип чоруур ыдык-сүзүү. «Тыва кижи аътка ынак, тынын берген чүвези ол. Байгы муңгаа, өөрүшкүзү — бар-ла боду ында тудуш».
Алдынай СОЯН.
Кезегеттерниң архивинден алган чуруктар.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.