1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА КИЖИ ТӨРЕЛИМ ДЭЭР...

Ноябрь 28-те Кызылда Тыва үндезин культура төвүнге Моолдуң Көпсөхөл аймааның Цагааннуур азы Ак-Хөл сумузунда чурттап чоруур тыва омактыг ивижилерниң Тыва Респуб­ликаның Тожу болгаш Тере-Хөл кожууннарда дөргүл-төрелдери-биле ужуражылгазы болган. 
Амгы үеде Моолдуң Көпсөхөл аймааның Цагааннуур сумузунда 1 муң 911 чурттакчының 755-и тывалар. Азы 84 өреге, оларда бичии уругларның саны 214, улуг назылыглар – 25 кижи. Тыва аймактың ивилериниң саны 2 муң 159 баш чедир өскен.
20-ги вектиң эгезинде, Россия биле Моол күрүнениң аразында кызыгаар айтырыын шиитпирлеп турда, моол аймактар-биле кожа-хелбээ чурттап чораан тывалар кызыгаарның моол талазынга үстүп чыдып калган. Ынчалдыр Моол күрүнениң хамаатылары апарган тываларның бистиң республикада төрелдери-биле ужуражылгазын эрттирери шаг­дан бээр чугула айтырыг бооп келген. Дөргүл-төрел кижи­лер­ниң ужуражылгазынче баштайгы базымнарны эртемденнер кылган. 
«Мындыг хевирлиг ужуражылгалар хөй-ле болза эки. Мооң мурнунда чылдарда, 5 чыл бурунгаар болду бе, Моолдуң база Тываның эртемденнериниң кады ажылдажылгазының түң­не­линде ук айтырыг күрүне дең­нелинче үнген деп бодаар мен» – деп, Тере-Хөл кожууннуң Кунгуртугдан төрел бөлүктүң удуртукчузу Дор­жаа чугаалап турар. 
Бо эрткен ужуражылгага киришкен Тываның гуманитарлыг болгаш социал-экономиктиг шинчилелдер институдунуң эртем ажылдакчызы Василий Салчактың бодалы-биле алырга, ырак-узак черде чурттап чоруур чоннарның дылының бир онзагайын, диалектизин эртемденнер шинчилээри чугула. Чижээлээрге, амгы үеде Тожунуң үндезин чурттакчыларының чугаазының онзагай аяны шуут чидип бар чыдар. Чүгле тайга-сын бажында ивижилер, аңчылар бодунуң чиңгине дылында чугаалажып чоруур. 
Моолда чурттап чоруур Ховд, Көпсөхөл, Цэнгэл тываларының амыдырал-чуртталгазы, чугаа­зының аяны диалектизиниң дугайында элээн хөй тыва эртемденнер шинчилеп, эртем ажылдарын камгалап алган. Оларның аразында Мира Бавуу-Сюрюн филология эртемнериниң доктору атты камгалап алган, Елена Айыжы, Баярсайхан Бадарч, Цэцэгдарь Уламсүрэн, Гансух Хийс эртем кандидаттары болганнар. 
Амгы үеде чидиг айтырыг бо үстүнде ады кирген аймактарда тываларның аразында аныяк-өскен бодунуң тыва дылын уттуп эгелээни болур. Чүге дизе олар моол чоннуң ажы-төлү-биле өг-бүле тудуп, уруг-дарыын уруглар садынга тургузуп алырга, чүгле моол дылга чугаалаар болганындан мындыг байдалга кээп турар. Бистиң Тыва Республикада дег колдуу дөмей эвес-тир бе? Уруг­лар садынга чаштарны тургузуп алыр бис. Олар орустаар, тыва дылын билбес болур – деп, Василий Савырович бодалы-биле үлешти.
Моолдуң Президентизиниң Чарлыы-биле бир дугаар мындыг хевирлиг ужуражылга бистиң Тыва Республикага, 4 чыл бурунгаар, 2014 чылда болган. Моолдуң Хубсугул аймаанда чурттап чоруур ивижи тываларны Россия — Моол кызыгаарын ажылдыр Тывада чурттап чоруур төрелдери, акы-дуңмалары-биле 3 чыл болгаш бир удаа ужураштырар, ооң бүгү чарыгдалдарын Моолдуң Чазаа бодунга алыр дугайында дугуржулгага ат салган соонда, хөй чылдарда көрүшпээн төрелдер ужурашкан. 
Бо удаада база Моолдан 30 кижиден тургустунган делегация Кызылга кээп чораан. Оларның аразында 16 кижи ивижи, оларның ажы-төлү,  артканнары чазак-чагырганың төлээлери  болгаш очулдурукчулар болган.
Моолдуң Көпсөхөл аймааның Цагааннуур сумузунда чурттап чоруур хоочун ивижи 74 харлыг Сэрээбат Кызылда чээни Кара Түлүштүң өг-бүлези-биле ужурашкан. Даайынга чээни тыва чогаалчыларның номнарын белекке берген.  
Амгы үеде хүндүлүг дыштанылгаже үнген Моолда чурттап чоруур хоочун ивижи өгбе бодунуң уруу Амыр-Санаа база уйнуу Учрал-биле Улуг Тываның найысылалы Кызылдан аңгыда, Тере-Хөл кожууннуң Кунгуртугда төрелдеринге ужуражып келгени бо. Дуңмавыс ховар чараш кыс Учрал Тываның күрүне университединиң 5-ки курузунда өөренип турар, юрист эртемни чедип алыр, бо чылын доозар — деп, угбазы Кара Борисовна улуг чоргаарал-биле чугаалаан.  
Тожунуң Адыр-Кежигге иви малдап чораан Давид Бараанның кады төрээн угбаларының уруг­лары база Кызылга келгеш, даайының уруу Оксана Бараан-биле ужурашкан. 
«Бистиң даайывыстың уруу-дур сен, кады эдержип чо­руу­луңар дээш «Азия төвү» ту­раскаалдың чанынга чурукка тырттыржып турар үевисте, ме­ни куспактап хөрээнге чыыра ту­дуп турда, угбам Сендажының карактарының чажы төктүп турду» – деп, Тожудан келген Оксана Бараан чугаалап олурда, бодунуң карааның чажы база бүлдеш диди.
Тыва Чазак­тың мурнундан бо ужуражылганы башкарып эрттирген Тожу кожууннуң чагырга даргазы Буян Ондарның тайылбыры-биле алырга, тыва чонда дөргүл-төрел харылзаалар дыка күштүг. Ылаңгыя улгады бер­ген назы-хар үе­зинде улус ырак-чоокта тө­рел­дерин адап сурап эгелээр.­ Бир-ле дугаарын­да Моолда база Тываның Тере-Хөл, Тожу кожууннарда тыва акы-дуңма чон­нар дөргүл-төрелдериниң ду­гайын­да со­нуур­гап турар. 
«Моолдуң ивижилери Тыва­ның Тожуда иви малдап чоруур үндезин чон канчаар амыдырап, чурттап чоруурул, кандыг өскерилгелер болганыл, аажы-чаң культура талазы-биле чүү өскерилгенил дээш айтырыглар-ла хөй. Оон аңгыда кады ажылдажылга база чугула. Бо чылдың эгезинде ивижилер фестивалын база ол ышкаш август айда биче-буурай чоннарның байырлалын база эрттирген бис. Аңаа чүгле тожулар эвес, Россияның өске-даа регионнарындан болгаш Моол­дан төлээлер кээп киришкен. Каш чылдар бурунгаар Моолда иви мал шуут төнүп чидериниң айыылы турган. Бистиң Тожудан 20 ажыг ивини каш чылдар бурунгаар садып алгаш, барып хайнакташтырган түңнелинде бо ховар мал ында өзүп, көвүдеп эгелээн. Ынчангаш «2 муң ивиниң байырлалы» фестивальды Моолга бо күзүн эрттирер деп планныг улус-тур» – деп, Тожунуң чагырга даргазы чугаалады.
Моолдан келген тыва омактыг ивижилерни Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол база хүлээп ап, ужуражылганы эрттирген.
«Чеден дөрт харлыг Серээ оглу Бат акыйның чагыын черле күүседир мен. Чүге дээрге ол меңээ бо Улуг Тывага келгеним чуртталгамда эң-не сөөлгүзү болур чадавас деп чугаалап турду. Ооң төрелдери Кунгуртугда чурттап чоруурун билип алган болду. 
Келир чайын чедип келиңер, акый, Силерни албан-биле төрел­дериңерге чедирер мен деп чалаарымга, чедип кээр болду. Моол күрүнениң Соңгу чүгүнде Көпсөхөл аймактың Ак-Хөл деп сумудан бисте төрелдеринге аалдап келген, иви деп чараш малды  азырап чоруур төрел тывалар-биле ужуражылга үезинде мындыг чугаа болган чүве» — деп, Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол социал четкиде бодунуң блогунда бижээн.
Мерген ОНДАР.
Арслан АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.