1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА ЛИТЕРАТУРАНЫҢ ӨРГЭЭЗИ

Республиканың Александр Пушкин аттыг национал библио­теказының  чурт-шинчилел болгаш чогаал килдизиниң тургус­тунганындан бээр 50 чыл оюн бо чылын демдеглеп турар. 
Чурт-шинчилел болгаш тыва дыл, чогаал ажылы-биле холбаа­лыг эртемденнер, студентилер, өөреникчилер дээш өске-даа кижилерниң амыдыралында бо килдис чугула черни ээлей берген. Чүге дээрге мында Тыва дугайында хөй-хөй номнарны чыгган болгаш, ажылга, өөредилгеге херек азы сонуургааны номнарны бо килдистиң фондузундан тып ап болур. Ынчангаш чурт-шинчилел чогаал килдизиниң тургустунганындан бээр 50 чыл оюнга турас­кааткан байырлалга килдисти тургузуп, сайзырадып чораан хоочуннар, республикада ат-сураглыг чогаалчылар, Тываның күрүне университединиң тыва дыл болгаш чогаал башкылары, студентилер, Тываның гуманитарлыг, социал-экономиктиг болгаш тускай шинчилелдер институдунуң эртемденнери, Кызыл хоорайның школаларының өөреникчилери болгаш башкылары, Бай-Тайга, Өвүр, Сүт-Хөл, Тожу, Бии-Хем, Чеди-Хөл дээш өске-даа кожууннардан библио­тека ажылдакчылары чыглып келгеннер.
Кежээни А.С. Пушкин аттыг ном саңы­ның удуртукчузу Ирина Эртине ажыткаш, килдистиң юбилейиниң байырлалынга киржип келгени, сырый харылзаа дээш өөрүп четтиргенин аалчыларга илереткеш, килдистиң кол ажылы болгаш сорулгазы тыва дугайында бижиттинген болгаш тыва дыл кырында номнарны чыып, номчукчуларга дамчыдып тарадыры, номнарны камнап кадагалаары деп кысказы-биле тайылбырлаан.
Национал болгаш чурт-шин­чилел чогаал килдизинге үргүлчү кээп турар номчукчулар дээрге-ле эртемденнер, башкылар, аспирантылар, культура ажылдакчылары болгаш янзы-бүрү өөредилге черлериниң сургуулдары. Номчукчулар чүгле Тыва иштинден эвес, Хакасиядан, Алтайдан, Якутиядан, Красноярскиден, даштыкы чурттар Англиядан, Америкадан, Франциядан, Кыдаттан, Япониядан база кээп турар. Олар дээрге Тываның төөгүзүн, культуразын шинчилеп турар эртемденнер болгаш аян-чорукчулар, бистиң төрээн чуртувусту сонуургаан кижилер-дир.
Юбилейлиг кежээни респуб­ликаның В.М. Халилов аттыг филармониязының ар­тистери Тыва Республиканың культура­зының алдарлыг ажылдакчызы Уран Монгуш, аныяк ыраажы  Елена Куулар, моол артист Цецен-Делгер солун, хөглүг кыл­дыр  эрттирип, ырыларны магаданчыг чараш үннери-биле ырлап турганнар.
Республиканың Пушкин аттыг биб­лиотеказынга национал болгаш чурт-шинчилел чогаал килдизин тургузарын саналдап, ооң таваан салышкан Дэли Өндүрнүң сактыышкыны солун болган.
– Ол үеде библиотекаларга национал литература килдис­тери чок турган. Ындыг килдис­ти тургузары дээрге ынчан элээн нарын, националисчи хөөнге-даа буруудай берип болур. Ынчалза-даа национал литератураларның хөгжээни-биле оларның килдистерин тургузарын амыдырал негей берген. Тыва чечен чогаал 1968 чылга чедир дыка сайзыраан, чогаал номнарындан аңгыда Тыва дугайында янзы-бүрү тематикаларга номнар элээн көвүдээн, ынчангаш национал литература килдизин тургузарын саналдаарымга, библиотеканың удуртулгазы чөпшээрешкен. Килдистиң ном фондузу баштай дээрезинде үш шкаф ишти хире болган. Ол шкафтарның бирээзи ам-даа тур. А килдистиң эргелекчизи-даа, ажылдакчызы-даа кара чаңгыс бодум мен. Тыва дылда номнарны, солуннарны, дептерлерни оон-моон чыып ажылдап кирипкен мен. Оларның саны чоор­ту көвүдээн. Маңаа ажылдап чораан библиотекарьларның хөй чылдар дургузунда кызы­мак ажылының ачызында кил­дистиң ном фондузу ооң амгы өрээлдеринге сыңышпастаан-дыр – деп, Дэли Дадаровна чугаалап турду.
Пушкин аттыг библиотеканың национал болгаш чурт-шин­чилел чогаал килдизи респуб­ликада эртем ажы­лының одаг­ларының бирээзи апарган деп чугаалап болур. Килдистиң ажыл­дакчыларының аразындан эртем-шинчилел ажылдары кылып, эртемден атты камгалап алганнар база бар. Майя Салчаковна Маадыр төөгү эртемнериниң кандидады, Светлана Янчаповна Ооржак педагогика эртемнериниң кандидады. Педагогика эртемнериниң кандидады Зоя Мытпылааевна Моңгуштуң бижээн эртем диссертациязы библиотека ажылы-биле дорт харылзаалыг, ооң ужур-дузазын “Тываның библиографиязы национал культураның онзагайы” деп ады херечилеп турар.
Килдистиң кылып чоруткан улуг ажыл­дарының бирээзи – библиографтыг каталогтар. Оларның дузазы-биле номчукчу бодунга херек дыка хөй ажылдарны, материалдарны тып ап болур. Чыл санында “Кижилер болгаш болуушкуннар” деп биб­лиографтыг айтыкчыны парлап үндүрүп турар. Ол айтыкчыда Тыва чуртунга эки чүүлдерни арттырып каан болгаш төөгүге кирген алдарлыг, билдингир кижилерниң дугайында медээлер бар.  Чогаалчылар  С.А. Сарыг-оол, С.С. Сүрүң-оол, К-Э.К. Куда­жы, М.Б. Кенин-Лопсан, эртемденнерден Ю.Л. Аранчын, Ш.Ч. Сат, М.Х. Маңнай-оол, Тываның культуразынга билдингир исти арттырган М.М. Мунзук, К.Н. Мунзук дээш оон-даа өскелерниң дугайында оон билип ап болур. 
Төөгү эртемнериниң кандидады Майя Салчаковна Маадыр библиографтыг каталогтарның ужур-дузазының дугайында чугаалап тура, бо талазы-биле кылыр ужурлуг ажыл ам-даа улуг, тургустунган каталогтарга немээр медээлер хөй дээрзин демдеглээн.
Пушкин аттыг библиотеканың национал болгаш чурт-шинчилел чогаал килдизиниң 50 чыл ба­йырлалынга келген аалчылар тыва литература өргээзиниң ээлериниң сүттүг шайын ижип, амданныг аъш-чемин чип, оларның буянныг ажылы дээш өөрүп четтиргенин илере­дип, белектерин сунганнар. Аал­чыларның барык шуптузунуң белектери номнар болган. Тыва национал литератураның рес­публикада эң улуг ном саңынга кончуг үне­лиг белектер номнар дээрзи чугаажок. Чижээлээрге, Тываның гуманитарлыг, со­циал-экономиктиг болгаш тускай шин­чи­лел­дер институдунуң эр­темденне­ри чаа үндүрген номнарын белекке бергеннер.
1931 чылда тургустунган, 13 чыл эртерге, 100 чылын демдег­лээр Александр Пушкин аттыг библиотека 87 чылдар дургузунда эрги бажыңнар солуп көжүп, амгы үеге чедир библиотеканың чаа оран-сава чогунуң айтырыын чогаалчы Лидия Иргит көдүрген. Библиотеканың национал болгаш чурт-шинчилел чогаал килдизиниң 50 чыл ба­йырлалынга келген чон Лидия Херлииевнаның көдүрген айтырыын деткип, республиканың эң улуг төп библиотеказынга чаа бажыңны тудуп бээриниң дугайында саналды Тываның чазааның деңнелинге чедир көдүрер деп түңнелге келгеннер.
Александр Пушкин аттыг библиотека бодунуң 100 чыл оюн орду дег улуг чаа бажыңга уткуур, национал болгаш чурт-шинчилел чогаал килдизи делгем оран-савалыг болур деп ном саңының ээлеринге номчукчулар күзеп, буянныг ажылынга чедиишкиннерни йөрээгеннер.
Шаңгыр-оол Суваң. 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.