1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"ТЫВА МАРШТЫҢ" ДЕВИИ-БИЛЕ...

Халиловтар шаңналды Саян Салчакка тыпсып турары.
 
Ноябрь 17-де Тываның күрүне филармония­зынга В.М. Ха­­лиловтуң чырык адынга тураскаат­кан 1-ги делегей чергелиг дирижер­лар мөөрейинге хамаарышкан парлалга конференциязы болган. Аңаа Тываның массалыг информация чеп­сектериниң ажылдакчылары мөө­рейниң жюри кежигүннери-биле ужуражып, сонуургаан айтырыгларынга харыыларны алган.       
Ийи хүн үргүлчүлеп турар мөөрей чүге хааглыг байдалга эртип турарын хамык­тың мурнунда журналистер айтырган. Аңаа жюриниң даргазы, Тыва филармонияның база бир эң чоок өңнүү, каш чылдар дургузунда эгин кожа ажылдап, арга-дуржулгазын дамчыдып чоруур Петр Казимир мынчаар харыылаан: «Эң баштайгы, чаа эгелеп турар мөөрейлерни Россияда хааглыг кылдыр эрттирип турар. Чүге дизе хөгжүмчүлер биле дирижер таныш эвес, кады ажылдап көрбээн болгаш ындыг. Белеткелге 15 минута берип каарга, көрүкчүлер мурнунче үнери берге болгай. Мөөрей дээниниң ужурунда, хөгжүмчүлер биле дирижер дың чааскаан­ артып, бодунуң арга-шинээн­ жюриге  көргүзер апаар. А ол дээрге көрүкчүлер мурнунче үнеринден артык нарын.  Оон аңгыда бир дугаар эртип турар болганда, маргылдаалыг айтырыглар тургустунуп болур, ону таарыштыр шиитпирлээр, өөренип көргеш, чурумчудар апаар болгай. 
Моон соңгаар эртер мындыг мөө­рейлерни канчаар ороганизастап болурун практика кырынга көрүп, сүмележип, дугуржуп, негелделерин болгаш чурумун ылап тодарадыр апаар. Дирижер дээрге, арткан хөгжүмчүлерден артык эртем-билиглиг, коллективти удуртуп-баштап билир, онзагай кижи болур ужурлуг. Ындыг дирижер дээрге бедик дагның шыпшык бажы-биле дөмей: күчү-сүрлүг,  көскү, чараш».
Мөөрейниң сорулгаларынга ха­маарыштыр тайылбырны күрүне филар­мониязының директору И.Д. Дулуш та­йылбырлады: «Байлак арга-дуржулгалыг дирижерларывыс өске өртемчейже аъттаныпкан. Шупту аныяк кадрлар арткан. Оларны өөредир, өскелердан арга-дуржулга алыры-биле база В.М. Халиловтуң чырык адынга тураскаал болдуруп, ооң ажыл-херээн уламчылаар салым-чаяанныг аныяктарны илередири-биле дирижерлар мөөрейин эрттирип турарывыс бо. Мындыг мөөрей херек дээрзин Россияның Культура яамызының деңнелинге чугааны чоруткан бис. Хөгжүм талазы-биле ажылдап чоруур аныяк удуртукчуларывыс көвүдээн, оларның билиг-мергежилин бедитпес арга чок. Ынчангаш бо мөөрейде ажылдап турар дирижерлар, хөгжүм башкылары, хөгжүм коллективтериниң удуртукчулары киржип турар.
Боттарының дирижерлары-биле ажылдап турар филармониялар ховар болдур ийин. Хөй кезии кайы-бир черден чалап эккеп ажылдадып турар. А ол дээрге улуг чарыгдалдар дээрзи билдингир. Керээ-биле келген кижи ол үезин эрттирип каар, ол-ла. Ооң соонда та канчап турзун, ооң херээ эвес. Ынчан­гаш шыырак дирижерларлыг болуру, российжи хөгжүм делегейинче үнериниң дорт оруу-дур.
Бистиң мындыг байдалывысты Тыва Чазак билип, деткип, хүлээп көрүп турары бо-дур. Оон башка мындыг улуг ажыл-херекти боттандырары барык болдунмас чүүл-дүр». 
Дирижер биле шериг дирижернуң ылгалын журналистер сонуургаан. Аңаа В.М. Халиловтуң чээни, Россияның Кара-далай флодунуң Штаб оркестриниң шериг дирижеру Михаил Халилов харыылаан. «Шериг оркестрниң өскелерден улуг ылгалы – ол кудумчуга ойнаар. База бир кол ылгалы – быжыг шеригжи чурумнуу. Улуг езулалдар үезинде, парад-чыскаалдарга колдуунда ойнаар. Шериг оркестрлер ылаңгыя Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде хей-аът киирикчи рольду ойнап турган. Культура-чырыдыышкын болгаш ылаңгыя патриотчу кижизидилге ажылы – ооң ажылының онзагай кезии». 
Бо мөөрейден чүнү манап болурул деп айтырыгга база жюри кежигүннери харыылады. Кандыг-даа мөөрей ооң киржикчилериниң деңнелин бедидер, ол угланыышкын талазы-биле ажылга улуг идигни бээр ужурлуг. Ынчангаш бо эртип турар дирижерлар мөөрейи база үре-түңнелдиг, уланчылыг болур дээрзинге идегел улуг.
Ноябрь 18-те Тываның В.М.Халилов аттыг күрүне филармониязынга  1-ги делегей чергелиг дирижерлар мөөрейиниң түңнел концерти болуп эрткен. Ону Тываның улуг өңнүү чораан кайгамчык шериг дирижер Валерий Михайлович Халиловтуң чырык адынга тураскаадып эрттирген. 
Түңнел концерти В.М. Халиловтуң уруунуң оглу сес харлыг Степан Халилов кларнетке оюну-биле ажытты.  Саян Салчактың дирижерлааны-биле ТР-ниң Чазааның үрер хөгжүм оркестри В.Токаның «Тайга симфониязын» күүсетти. С.К. Салчак симфониктиг, үрер хөгжүм оркестрлерниң  база джаз бэндиниң улуг дирижеру дээрзин сагындырары артык-даа бол, айтып каайн.
Улаштыр Белгородтуң күрүне инсти­тудунуң кафедра эргелекчизи, оркестр ойнакчызы (тромбон) Дмитрий Артемов, «Россияның демир-оруктары» ААН-ниң үлегерлиг оркестриниң артизи, аспирант Инна Ерхан, Белгородтуң уругларның хөгжүм школазының үрер хөгжүм салбырының эргелекчизи, оркестр ойнакчызы (кларнет) Александр Никитин, Моолда Увс аймактың комплекс­тиг 2 дугаар школазының башкызы Тогсбаяр Бааст дээш, мөөрейниң шупту он киржикчилери көрүкчүлерге ТР-ниң Чазааның үрер хөгжүм оркестри-биле оюнун бараалгатты. 
ТР-ниң уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы, Красноярскиниң күрүнениң уран чүүл институдунуң доцентизи, ол-ла дээди өөредилге чериниң симфониктиг оркестриниң уран чүүл удуртукчузу Петр Николаевич Казимирниң дирижерлаа­ны-биле тыва улустуң «Межегейим» деп ырызын үрер хөгжүм оркестринге таарыштыр бижээн чогаалын магадап дыңнадывыс. Тываның национал оркестриниң артизи Эртине Тумат оркестр-биле ырлап, сыгыртканы база бир онзагай, чаа кады ажылдажылга болганы чугаажок. Москва­­дан Инна Ерхан дирижерлавышаан, ырлап күүседирге, шуут кайгап кагдывыс. Улуг оркестрни дирижерлавышаан, ырлап турган дирижер көрген эвес, чиктии аажок чүве болду. Дирижерлар мөөрейи болганда, Инна дирижерлааш, а ырызын аңгы немей күүселде кылдыр бараалгаткан болза деп бодап кагдым. Жюри ону та канчаар хүлээп көрген чүве ийик, дидим чоруу дээш үнелээр ирги бе деп-даа бодал башка кирди.
Начын Донгак дирижерлаарга, ТР-ниң алдарлыг артизи Эльвира Докулак опереттадан үзүндүнү күүсеткени дендии чараш болганын онзалап айытпас арга чок. Тываның Улустуң артизи Софья Кара-оол Петр Казимирниң дирижерлааны-биле «Дашка йөрээлин» бараалгадып, концерти улам каастады.
Мөөрейниң тиилекчилерин адап, шаңнал-мактал тыпсырының үези-даа келген. Жюри Дээди шаңнал тывыспаан болду. Бир дугаар эртип турар мөөрейниң шаа ол болган боор. Ынчалза-даа 1-3-кү черлерниң лауреаттарын, 1-3-кү черлерни ээлээн дипломантыларны тодараткан. Оларның аразында бистиң аныяк дирижерларывыс Саян Салчак, Начын Донгак (ТР-ниң үрер хөгжүм оркестриниң дирижерлары), Евгения Монгуш (Кызылдың уран чүүл колледжиниң башкызы), Азиана Ондар (Р. Кенденбиль аттыг уругларның уран чүүл школазының башкызы), Олча Тумат (Кызылдың уран чүүл колледжиниң башкызы), Эртине Тумат (национал оркестрниң дирижеру, Р. Кенденбиль аттыг уругларның уран чүүл школазының башкызы) лауреат, дипломант аттарга төлептиг болганы өөрүнчүг болгаш чоргааранчыг.
В.М. Халиловтуң «Тыва марш» деп чогаалын ТР-ниң үрер хөгжүм оркестриниң күүселдези-биле мөөрейниң киржикчилери – он дирижернуң ээлчежип дирижерлааны кайгамчык чараш, дээштиг оюну-биле кежээ доозулду.
Тиилелге Парадының улуг дирижеру, Россияның кол шериг дирижеру, А.В. Александров аттыг ыры болгаш танцының ансамблиниң уран чүүл удуртукчузу чораан генерал-майор В.М. Халиловтуң чырык адынга турас­кааткан дирижерлар мөөрейи моон соңгаар-даа уламчы­лаар, киржикчилери улам көвүдээр, ооң ат-алдары алгыыр дээр­зинде чигзиниг чок. Ол дугайында көрүкчүлерниң мурнунга сөс алгаш, В.М. Халиловтуң уруу Мария, чээни Михаил Халилов олар сеткилиниң ханызындан өөрүшкүзүн илередип, моон соңгаар-даа кады ажылдажылгага беленин чугаалады. «Валерий Михайловичиниң Тыва деп онзагай чараш, хуулгаазын оранының дугайында оон дыңнап чорааш, боттарывыс караа­выс-биле магадап көрүп, чазык чаңныг чону-биле төрел апардывыс, ол дээш силер бүгүдеге, ылаңгыя мөөрейниң организакчыларынга, Игорь Дулушка өг-бүлевис мурнундан мөгейип тур бис» деп, Мария Халилова сеткил хайныгыышкын-биле байырлашты.
Бистер, көрүкчүлер, В.М.Халиловтуң чогаадып кааны «Тыва марштың» девиинге үр-ле алзып, бедик сеткил көдүрлүүшкүннүг марштап чандывыс ийин оң. «Хөгжүмнү – чон ортузунче!». Мөөрейниң  бо сорулгазының күүсеттингениниң бир бадыткалы ол-ла болду бе.
 Светлана БАЛЧЫР.
Альберт Хомушкунуң тырттырган чуруктары.
 

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.