1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"ТЫВА МЕТЕОРИТ", "КАМОН-БРЕЙКИТ"...

Виктор Көк-оол аттыг Национал театрның оюн-көргүзүүнде, шиилеринде орлан-шоваа, ырлаар, сам­наар, арын-шырайы, дурт-сыны онзагай, шевергин көстүр аныяк артисти кижи улуг сонуургал-биле көөр. Ылаңгыя чоокта чаа, Чаа чыл бүдүүзүнде үнген «Бременниң хөгжүмчүлери» деп хөгжүмнүг шииниң кол ролюн — Трубодурну дыка-ла онзагай күүсеткенин көрүкчүлер эскерген боор. Ол кымыл дизе — Национал театрның артизи Саян Монгуш-тур. Ооң көскү рольдарынга Жорж Фейдонуң «Улаарай бер» деп шиизинде кол роль  — Жюстен­ни, «Кым сен, Сүбедей маадыр?» деп шииде Бөрү хаанны, «Дуруяаларда» Дажы Серенни, «Күлтегинде» Кучук хаанны, «Дон Кихотта» элчигенниң овур-хевирлери хамааржыр. 
Саян Монгуш удавас чогаадыкчы кежээзин чонга бараалгадыр деп турарын билгеш, ооң-биле ужуражып, театрга четтим. Театрның чогаадыкчы бөлүү март айда көргүзер чаа шиизин белеткеп турар. Режиссер Марина Идамның Т. Муллерниң драмазынга тургускан «Артып каар мен» деп чаа шиизинде Черликпенниң овур-хевирин Саян күүседир. Театрның аныяк база хоочун артистериниң репетициязы кидин түлүк чоруп тур. Саян чай-хос кадында мээң каш айтырыгларымга харыылап четтигипти.
— «Шынның» номчукчуларынга бодуңну таныштырып көрем, Саян?
— Кызыл хоорайга төрүттүнген мен. Ада-ием «Саян» ансамблиниң хоочуннары, хөгжүмчүлери. Авам Розалия Сергеевна домра­га, а ачам Владимир Успунович Монгуш соктаар хөгжүм херекселинге ойнап турганнар. Ам кайызы-даа хүндүлүг дыштанылгада. Кады төрээн дуңмам Начын Монгуш ТКУ-нуң инженер-техниктиг салбырын бо чылын доозар. Yш ажы-төлдүг мен, улуу Меңнеш №5 лицейде 5 класста, ортуну Ай-Демир ол-ла лицейде 2 класс­та өөренип турар, хеймер кызым Ай-кыс 8 айлыг. Өөм иштин Дельфина дээр.
— Артист болур салым-чаяан кайын келген деп бодаар сен?
— «Саяннарның» ыры-хөгжүм, танцы-самын көрүп, уран чүүл-биле чоок, сырый өскенимде боор. ССРЭ үезинде ада-ием-биле «Саян» ансамблиниң бүгү чурттарын, хоорайларын кезип каапкан мен. Эң-не бир дугаар барган черим Грозный хоорай. «Саян­нар»-биле чүгле Ташкент хоо­рай четпээн мен. Бир катап 2 ай дургузунда ада-ием улуг гастрольдар чоруурда, мени уруглар бажыңынга тургускан таварылга база бар. «Саян» ансамблиниң удуртукчузу Виталий Семенович Нанактаев «Ажы-төлүңер түредип турбаңар» деп артис­терин чемелээр турган, ынчангаш түр када мени аңаа тургузар ужурга таварышканнар.
Школага өөренип тургаш (Кызылдың №9 гимназиязы), бөлгүмнерже барып эгелээн мен. «Кым хөй акша ажылдап алыр чүвел? Чурукчу бе?» деп авамдан сонуургап айтырып турганымны сактыр мен. Ынчангаш-ла боор, 6 класска уран чүүл школазының чурулга салбырынче барып эгеледим. Аңаа 2 чыл хире өөренип тургаш, школачылар аразынга мөөрейге «Алдын күс» деп чуруум­ну киириштиргеш, бирги черге төлептиг болдум. Ооң шаңналынга Санкт-Петербург хоорайже дыштаныр путевка берген. Санкт-Петербургтан келгеш, чүге-ле иийк, ол школаже олчаан барбаан мен. Бо хүннерге чедир ол дээш башкыларымдан ыядып, сагыжым өйүп чоруур. Дараазында кыдат ушуга сонуургалым оттуп келген. Ол үеде Тывага ушу чаа-ла сайзырап эгелээн, «Шаолиньниң 36 чадазы» деп кинофильмге ойнап турган башкылар маңаа кээп, кичээлдер эрттирип турган. Бичии бөлүкче, 100 кижи аразындан шилилгени эрткеш, кире берген мен.
— Эрткен вектиң 90 чылдарында школачылар, элээдилер аразынга «Стартинейджер» деп мөөрей эртип турганы дыка-ла солун. Аңаа «Камон-брейкит» деп бөлүктүң солизи дыка чараш танцылаар бичии оолчугаш сен-не болгай сен, Саян. Ушу соонда танцыже шилчээн шээй сен?
— Ийе, шын. Танцыже бир дугаар идиг берген кижи — мээң башкым Сендиң Бирлеевна Куулар. «Стартинейджер» мөөрейиниң класстар, дараазында школалар аразынга, сөөлүнде республика чергелиг чадаларын бистиң № 9 гимназиязының танцылаар салым-чаяанныг уруглары эрткеш, респуб­лика чергелиг мөөрейге дээди шаңналды (Гран-при) алгаш, “Океанга” дыштаныр путевка-биле шаңнаткан бис. “Океанга” баргаш, бүгү чурттуң школачыларының аразынга мөөрейлешкеш, база-ла бирги черге төлептиг болдувус. Оон эгелээш-ле танцының “амданын” апкан бис. Амгы үеде ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Владимир Ооржак ынчан “Камон-брейкит” деп бөлүктү тургускаш, бистерни профессионал сценаже үндүрген кижи ол. “Камон-брейкит” бөлүүвүстүң оолдары Владимир Ооржак-биле Санкт-Петербургтуң Профэвилелдерниң гуманитарлыг университединиң балетмейстерлер салбырынче өөренип кирдивис.
— “Тыва метеоритче” канчап кире бергениң ол?
— Ол университеттиң 3-кү курузунга өөренип тургаш, тываларның ужуражылгазынга мээң танцылаарымны Санкт-Петербургтуң театр болгаш кино уран чүүл академиязының башкызы Владимир Норенко көргеш, мени чалаан. Ол академияга 1 дугаар курстан өөренип кирипкен мен. 2003 чылда чаңгыс курсчуларым Сайдаш Монгуш, Орлан Оюн, Олимпиада Чывырал дээш оон-да өске 17 кижи (“Тыва метеорит”) доозуп келдивис. Ол-ла хевээр 14 чыл дургузунда эш-өөрүм-биле Национал театрда бараан бооп чор бис.
— Кандыг рольдар күүседириңге, сеткилиңге тааржыр-дыр?
— Артист кижи бүрүзү кол роль ойнак­саар. Бичиимде “Кым боор сен?” деп айтырыгга, “Клоун боор мен” деп харыылаар турдум. Ол күзелим бүткени ол ыйнаан. Комиктиг рольдар ойнаары меңээ чоок. Чижээлээрге “Ханумада” Тимотэниң ролю.
— Артист эвес турган болзуңза кым боор турган сен?
— Нейрохирург болур турган боор мен.
— Хостуг үеңни канчаар ажыглаар-дыр сен?
— Өг-бүлем болгаш спорт. Спортка хандыкшылымны ачам оттурган. Бичиимде ачам-биле эртениңне шошкуур турган бис.
— Удавас ынакшааннар хүнү болгай. Ынакшыл дээрге...?
— Ынакшыл дээрге – шупту өөрүшкүнү, аарышкыны кады ажып эртери.
— Аас-кежик деп чүл?
— Аас-кежик – ынак ажылы, ажы-төлү, ынак эжи. Ол ышкаш сээң чедиишкиннериң дээш ада-иеңниң өөрүшкүзү.
— Арага, таакпыга хамаарылгаң кандыгыл, Саян?
— Ол ийи чүүлге хамаарылгам багай. Шагда амзап чораан мен. Бо сөөлгү 3 чылда ону аас диведим.
— Бо чоокта кандыг ном номчаан сен?
— Сөөлгү номчаан номнарым Кийосаки Роберттиң “Богатый, бедный папа”, Чингиз Айтматовтуң “Когда падают горы”.
— Кандыг белек алыксаар сен?
— Өртек-үнези хамаарылга чок, шын, арыг сеткили-биле берген белек меңээ эң-не үнелиг. Чогум бодум белек сөңнээринге ынак мен.
— Артист кижи чон караанга көскү болгай. Күш-шыдалыңны канчаар тудуп турар сен?
— Бистиң театрда Сайдаш Монгуш биле Эдурад Ондарның ажыдып алган тренажер залында күш-дамырывысты дадыктырып база балет залынга репетициялар үезинде белеткенип турар бис.
— “Эне-Сай” ресторанынга стриптиз көргүзүп турган деп билир мен. Ону тускай өөренип алыр бе?
— Өөренирде чүү боор, чүрээ, сагыш-сеткили-биле күүседири-дир. Черле танцылаар турган болгаш, меңээ ол берге эвес. Санкт-Петербургка студентилеп турган үелеримде клубтарга ажыл­дап турган мен.
— Амгы үеде сагы­жы­ңарны өйүп чоруур чүүл бар бе?
— Тыва чонумнуң шажын чүдүлгеже сагыш-сеткилин, хамаарылгазын шын углаа­ры, тыва езу-чаңчылдарны эгидери, улугну хүндүлээр, бичиини карактаар дээн ышкаш. Ол бүгү өг-бүледен эгелээр, ада-иениң кижизидилгезинден, үлегеринден.
— Мурнуңда кандыг сорулгалар салып алган сен?
— Сорулгам — ажы-төлүмнү бут кырынга тургузары, оларны эртем-билигге чедирери.
— Февраль 25-те болур чогаадыкчы кежээңде көрүкчүлериңни чүнүң-биле өөртүр сен, Саян?
— Театрның артистери коллегаларым, чаңгыс курсчуларым “Тыва метеорит”,  национал “Саян” ансамбли, “Камон-брейкит” бөлүү, амгы үениң танцы бөлүү “Азия” дээш оон-даа өске артистерниң солун оюн-көргүзүүн чонувуска бараалгадыр бис. Ол ышкаш Тывага бир дугаар ыры-хөгжүмнүг ансамбль “Арбай-Хоор” киржир. Ачам ол бөлүктүң соктаар хөгжүмчүзү турган.
— Интервью бергениң дээш, четтирдим. Чогаадыкчы ажыл-ижиңге чедиишкиннерни күзедим, Саян.
Алдынай СОЯН.
Фото-чуруктарны хуу архивтен алган.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.