1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА РЕСПУБЛИКАНЫҢ АГРАР ШКОЛА-ИНТЕРНАДЫНДА

Тываның төвү Кызыл хоо­рай биле республиканың барыын кожууннарының аразында улуг автоорук-биле аргышкан кижилер Улуг-Хем кожуунда Ийи-Тал суурнуң кыдыында кончуг чараш орду дег бажыңны магадап эртерлер. Ол дээр­ге Тыва Республиканың аграр школа-интернады-дыр. 
 Бо аграр школа-интернатта «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” губернатор төлевилелиниң киржикчилери аныяк араттарның ажы-төлү чурттап, өөренип турар. Өөредилге ордузунуң эжиин ажыдып кирип, ону сонуургап көрүп, ында чурттап турар оолдар, уругларның өөредилгези, оларның башкыларының ажылы-биле таныжаалыңар.
Күрүнениң бюджеттиг өөре­дил­ге албан чери “Тыва Рес­публиканың аграр школа-интер­надының” директору Алексей Николаевич Ширапай: англи дыл башкызы, 2005-2018 чылдарда Тыва Республиканың Сукпак­ суурда аграр лицейинге ажылдап турган, өөредилгениң аграр угланыыш­кынныг хевирин кончуг эки билир, аграр школа-интернаттың директору албан-дужаалга томуй­ладырының шилилге конкурузун эрткен, Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң деткиишкинин алган. 
Алексей Ширапай-биле кыс­ка интервью:
– Алексей Николаевич, Ийи-Тал суурда аграр школа-интернатта каш оолдар, уруг­лар өөренип турарыл?
– Амгы үеде өөреникчилерниң ниити саны 195 кижи. Ийи-Тал суур­дан 131, Оттук-Даштан 19 оолдар, уруглар кирип өөренип, а 46  өөреникчи интернатта чурттап, өөренип турар. Интернатта чурттап турар уруглар “Аныяк­ өг-бүлеге – кыштаг” губернатор төлевилелиниң киржикчилери араттарның ажы-төлү. Кожууннар аайы-биле алыр болза, Улуг-Хем, Кызыл, Чаа-Хөл, Тес-Хемден уруглар элээн хөй. Мөңгүн-Тайга кожуунда малчын Орлан Ильич Доңгактың оглу Даржаа 5-ки класс­та, Тожу кожуун­да ивижи Айдыс Николаевич Мырлааның уруу Айзат 8-ки класста өөренип турарлар. Интернатка 50 кижи чурттаар кылдыр тургускан. Интернаттың ажылын улуг кижизидикчи башкы Надежда Шагдыр-ооловна Доңгак билдилиг удуртуп турар.
Губернатор төлевилелиниң киржикчилериниң ажы-төлү­нүң чурттаарынга болгаш өөрени­ринге таарымчалыг бүгү байдалдар интернатта тургустунган. Бир өрээлде 4 кижи чурттап турар. Хүнде беш катап чемгерер, чижээ­лээрге, кежээки шайлаашкын 8 шак үезинде.
– Школа-интернаттың материал-техниктиг бааза­зының байдалы кандыгыл?
– Школа-интернаттың класстарын амгы үениң негелделериниң деңнелинге дерээн деп болур. Компьютер клазынга өөреникчи бүрүзү боду компьютерлиг ки­чээлдээр. Технология класстарынга бүдүрүлгениң эге билиглерин уруглар, оолдар шиңгээдип ап турар. Өөредилге класстарын кезип, оларның канчаар дериттингенин көрүп болур силер.
– Албан көөр бис. Аграр школа-интернат башкы кадрлар-­биле канчаар четчелеттингенил?
– Башкыларның шуптузу шилилге конкурсту эрткен. Оларның аразында республиканың Сукпак­та аграр лицейинге ажылдап турган башкылар бар. Үш башкы дээди өөредилге черлерин кызыл дипломнуг дооскан, дуржулгалыг ийи башкы Ольга Васильев­на Кис­теева биле Айгуль Еркеба­линовна Кабимууг­лова бистиң школа-интернатка ажылдаарының 1  миллион рубль түңнүг грантызын тус-тузунда ойнап алганнар.
– Ниити өөредилге шко­лаларының программазындан аграр школа-интернаттың программазының ылгалы кандыгыл?
– Ылгал бар. Школа-интернат аграр угланыышкынныг болганда химия, биология дээн ышкаш эртемнерни 7 класстан өөредип эгелей бээр. Чер болгаш мал ажыл-агыйының үндезин билиг­лери-биле холбаалыг өөредилге кичээлдери үстүкү класстарга немежир.
– Аграр школа-интер­наттың келир үеде планнары кандыгыл?
– Бо өөредилге чери көдээ ажыл-агый угланыышкынныг болганда кичээлдерге алган тео­ретиктиг билиглерни практика кырынга база быжыглаар апаар болгай. Ынчангаш практиктиг өөредилгениң материал-техниктиг баазазын тургузары – келир үеде бистиң кол сорулгавыс. Бо ажылга биске улуг деткимчени республиканың Көдээ ажыл-агый яамызы көргүзер ужурлуг. Чоокта чаа көдээ ажыл-агый сайыды Эртине Сергеевич Данзы-Белек кээп чорааш, ол айтырыгны сонуургады. Яблоко, ранетка, инек-караа, мыйырак-кат дээн ышкаш кат-чимис ажаап өстүрер садты каяа тарыыр, мал-маган азырап өстүрер дузалал ажыл-агыйын каяа тудар дээн ышкаш айтырыг­ларны чугаалаштывыс. Ол белен эвес ажыл, аңаа эргежок чугула документилерни кылыры, черни тускайлап бээри дээш кылыр чүүлдер-ле хөй. 
Эвээш-биче-даа болза, дуюлувус бар деп чугаалап болур. Эрги школаның 40 баш хире шээр малы бар. Ону бир араттың кыштаанда тургузуп каан бис. Аграр школа-интернатка чоок боорга, эрги школаның бажыңнарын мал кажаазы кылдыр эде тудар аргазын көрүп тур бис. Ону тудуптарывыска, школаның өөреникчилери аңаа барып, мал ажыл-агыйының эге билиглерин практика кырынга шиңгээдип ап болур апаар. А ол практика дээрге амгы үениң технологиялары-биле харылзашкан болуру чугаажок. 
2018-2019 өөредилге чылы бистиң аграр шко­ла-интер­надывыстың өөреникчи­лериниң болгаш башкыларының келир үеде чедиишкиннерже баштайгы базымывыс-тыр. Кызып өөренир, чүткүлдүг ажылдаар апаар бис.
– Чедиишкиннерни күзе­дивис.
– Четтирдим.
Кижизидикчи башкы Наталья Тыртык-ооловна Кыргыс:
– Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң эгелээшкини-биле боттанып турар “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” губернатор төлевилели Ийи-Тал суурга база магалыг ачы-дузазын көргүстү. Мен бодум Ийи-Тал школазын, Кызылдың педагогика институдун дооскаш, төрээн школамга бүгү назыда ажылдап кагдым. Эрги школаның бажыңнарын шагда-ла туткан, чаа школа тударын Ийи-Тал школазының башкылары, суурнуң чурттакчылары дыка манааннар. Аграр школа-интернаттың тудуун туда бээрге, ону бажыңым соңгазындан хүннүң-не көрүп, ооң доостурун манап, аңаа ажылдаксап турдум. Ам школа-интернатта кижизидикчи башкылап ажылдай бердим. 1-4 класстарның кижизидикчи башкызы мен. Шупту 4 кижизидикчи башкы ажылдап турар бис. Бистиң азырал-хайгааралывыс­та бирги классчылар Каа-Хем кожууннуң Сарыг-Септен Нимма Ондар, Сүт-Хөлдүң Бора-Тайгадан Сонам-Байыр Доңгак, Таңдының Дүрген суурдан Аюна Кыргыс дээш 46 оолдар, уруглар бар. Бичии уругларны эртен эрте школага белеткээр, оларның чаштарын өрүүр дээш ажылдарывыс хөй.
Өөредилге чылының эгезинде шко­лага келгеш, бичии уруглар, оолдар дыка чаныксап, ада-иезин сактып турганнар. Ам харын школа-интернатка чоорту чаңчыгып бар чоруурлар. Ада-иези-биле кежээ 4 шактан 6 шакка чедир телефон дамчыштыр чугаалажырын чөпшээреп каан. Ада-иези уругларының өөредилгезин, интернатта кандыг чурттап турарын үргүлчү сонуур­гаар-дырлар. 
Интернатта уругларның өөренир, чурттаар байдалы магалыг чүве-дир ийин. Мында ажы-төлдүң идик-хевин хеп чуур мастер машиналарга чуп бээр. Бир өрээлге дөрт уруг чурттаар, дыштаныр өрээли бар, онаалга күүседир өрээлдер эге класс­тар болгаш үстүккү класстар өөреникчилеринге ийи аңгы, фойеде тренажерлар бар.
Арга-дуржулгалыг технология баш­кызы Аяна Сандрайевна Доңгак, Саратов хоорайның Юрий Гагарин аттыг индустрия-педагогика колледжин 1996 чылда, Тываның күрүне университединиң технология факультедин 2015 чылда дооскан. 
Математика башкызы Ольга Васильев­на Кистеева:
– Төрээн чуртум Тыва, совет үеде Сүт-Хөл районга төрүттүнген мен. Ада-ием Шагаан-Арыгже көжүп кээрге, аңаа эш-өөрүм-биле ойнап, өөренип өстүм. Институтту дооскаш, Шагаан-Арыгның №1 школазынга 30 чыл дургузунда башкыладым. “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” губернатор төлевилели-биле Ийи-Талга аграр школа-интернат ажыттынарга, чаа школага ажылдаксааш, бо школага ажылдаар дээш конкурска киришкеш, мында ажылдай бердим. Математикага билиглер бээринден аңгыда, кожууннардан келген уруглар орус дылга эки өөренип алырынга үлүүм база киириксээр-дир мен. Орус дылга тыва аныяктар багай эвес чугаа­лажыр апарган-даа болза, математика дээн ышкаш эртемнерге шыырак билиглиг боорун күзээр-дир мен.
 Фоторепортажты 
Шаңгыр-оол Моңгуш, 
Арслан Аракчаа белеткээн. 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.