1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА РЕСПУБЛИКАНЫҢ ЧАЗААНДА

БАШТАЙГЫ ТҮҢНЕЛДЕР
 
Тывада үлетпүр ба­раан­нарының бүдүрүлгези 5 хуу өскен. 2018 чылдың 9 айларында республиканың социал-экономиктиг хөг­жүл­дезиниң баштайгы түң­нелдери ону бадыткаан дээр­зин ТР-ниң Экономика яамызы дыңнаткан. 
Эрткен 2017 чылдың бо үезинге деңнээрге, 24 хуу хөй­нү азы октябрь 1-ге чедир 1,17 млн. тонна хөмүр-дашты ка­зып тыпканындан аңгыда, үлетпүрнүң өске адырларында база көдүрлүүшкүн бары – бо чылдың онзагай көргүзүү деп демдеглээн. 
Болбаазырадылга бүдүрүлге­ле­риниң аразындан «БТК групп» холдингиге хамааржыр Кы­зыл­дың дааранылга фабриказы 9 айда ажылдың темпизин 34 хуу улгаттырган. Республикада пөс-таавыдан продукция бүдүрүлгези 15 катап көвүдээн. Россияның Камгалал яамызы дааранылга фабриказынга эки стартты берген. Чаа чагыгларны кииргени-биле бүдүрүлгениң 40 даараныкчызынга немей ажылчын олуттарның санын ийи катап көвүдедирин планнаан. 
Сайгарлыкчы чорук секторунда элээн өзүлде демдеглеттинген. Машиналар болгаш дериг-херекселдер септелгези болгаш эптээри-биле холбаалыг угланыышкында элээн чедимчелиг. ТР-ниң Экономика яамызының көргүзүү-биле алырга, эрткен чылдың ол үезинге деңнээрге, кылдынган ажылдарның хемчээ­ли 2,8 катап өскен. 
Аъш-чем болбаазырадылга үлетпүрүнүң чамдык адырларында бүдүрүлге чорудуу элээн­ каш катап улгаткан. Өске регионнарже үндүр садар соот­кан эът бүдүрүлгези 9 катап көвүдээн. Бөгүнде «Бай-Хөл» болгаш «Заря» улуг бүдүрүлге кооперативтериниң ачызында эът адырында хөгжүлде чедип алдынганын Экономика яамызы демдеглээн. 
Республика колбаса кылыг­ларын бүдүн чартык катап хөйнү азы ниитизи-биле 190 тонна продукцияны бүдүрген. 5 чыл бурунгаар ол адырны чурттуң өске регионнарындан хандырыкчылар бүрүнү-биле эжелээн турган. 2016 чылда Тываның чазаа күрүне-хуу кады эштежилге чорудуу-биле Сукпак суурга 2 муң тонна эътти болбаазырадыр эът комбинадын туткан соонда, байдал өскерилген. Тываның араттарындан мал садып алыр четкилиг бүдүрүлге малчыннардан чиик өртек-биле эът садып ап тур­ган иштики рыноктуң үүрмек саар­лыкчыларын үндүр кызыпкан. 
Садыг болгаш ачы-дуза секторунда база эки өскерлииш­киннер бар, 9 айда саарылга тус-тузунда 2 база 0,8 хуу болган. Тываның Экономика яамызының специалистериниң бодалы-биле алырга, чоннуң боттуг орулгаларының чамдыызын өстүрген түңнелинде садыг-саа­рылга көвүдээн. 
Көдээ ажыл-агыйының кол өзээ – мал ажыл-агыйы 2018 чылдың үшкү кварталын эки дооскан. Эрткен чылдың бо-ла үезинге деңнээрге, «Енисейская» куш фабриказы чыл эгезинден тура 210 тонна куш эъдин азы 3,9 катап хөйнү бүдүрген. Чуурганы беш катап хөйнү азы 5,8 миллионну алган. 
Республика мыйыстыг бода малдың баш санын көвүдеткен, ооң иштинде инектерни – 1,5 хуу азы 3,5 муң баш хөйге. Эрткен чылын бир инектен 658 литр сүттү сагган болза, бо чылын 758 литр болган. Өвүр, Эрзин, Бии-Хем база Таңды кожууннарның ажыл-агыйларында сүткүр малдың продуктулуг чоруу элээн­ улгаткан. Бо чылдың 9 айында 45 муң тонна сүттү бүдүрүп, эрткен чылдың көргүзүүн 1,8 хуу экижиткен.
 
ЧЕРНИ ХАЛАС АЛЫР
 
Регионнуң чазаа 1 муң­дан эвээш чурттакчылыг суур­ларга турумчуур күзелдиг кижи бүрүзүнге халас черни садыглаашкын чокка бээрин тус чер бот-башкарылга органнарынга чөпшээрээн эдилгелерни «Чер дугайында» конституция хоойлузунче киирген. 
Ол чурум Тывада доктаамал чурттап турар, ооң мурнунда­ кү­рүне деткимчези албаан болгаш шилип алганы девискээр­де шимчевес өнчүге хамааржыр кандыг-даа өнчүзү чок кижи­лер­ге хамаар­жыр. Чер алыр күзелдиг кижи кадастр планындан сонуур­гаан участогунуң схемазының хоолгазын кошкан билдирииш­кинни тус чер чагыргазынче киирерге-ле, чедер. Көдээ эрге-чагырга черни бээриниң азы ойталаанының чылдагаанын айыткан шиитпирни 30 хонук дургузунда хүлээп алыр ужурлуг. 
Документини ажылдап кылган ТР-ниң Чер болгаш өнчү хамаарылгаларының яамызы биче суурларны кадагалап база хөгжүдер дээн губернатор төлевилелин боттандырары-биле эдилгелерни кииргенин тайылбырлаан. Ол норма биче суурларның чурттакчы чонунуң санын көвүдедип, суурнуң хоо­зуралын база буураашкынын болдурбас ужурлуг деп специа­листер санап турар. Ылаңгыя дээди өөредилге черлерин доо­зуп алгаш, төрээн черинче ээп чанып, бодунуң бажыңын тудуп, ажылдап, сайгарлыкчы ажыл-чорудулганы эгелээр дээн аныяк­тарга дузалыг болур кылдыр өскерилгелерни киирген. 
2017 чылда Тываның Баш­ты­ңы Шолбан Кара-оолдуң идип үндүргени «Чурттап турар суурум» төлевилелдиң бүдүн комплекс айтырыгларының бирээзинге биче суурларже көжер кижилерге халас черни бээри кирген. Республиканың чазак-чагыргазы төлевилелди 4 чыл иштинде боттандырар тускай программаны ажылдап кылган. 1 муңдан эвээш чурттакчылыг 66 көдээ суурлар программада кирип турар, оларның он дөртү 500-тен эвээш, а сези 250 эвээш чурттакчылыг. 
Программаның мурнунда со­рулгазы – девискээрлерни ка­тап көдүрүп, экономиктиг хөг­жүлдезинге байдалдарны тургузары. Төлевилелдиң кол шимчедикчи күжү – ол суур­ларның боттарының чурттакчыларында деп Республика Баштыңы санап турар. Олар бизнес эгелээшкиннерни саналдап, ооң өртек үнезиниң 1 хуузундан эвээш эвес акша-хөреңгини боттары салыр ужурлуг деп бодалдыг. Бир эвес кижилер ындыг инвес­тицияларга белен болза, удур деткимчени ап болур – муниципалдыг бюджеттен 10 хууну, а арткан акша-хөреңгини респуб­лика немеп бээр. 
Регионнуң эрге-чагыргазы биче суурларны хөгжүдеринде эң-не нарын болгаш чарыгдалдыг айтырыгларны –социал объектилер, оруктар тудуун болгаш септелгезин, харылзаа инфраструктуразын база суг хандырылгазын бодунга алган. Республика федералдыг программаларга ынчалдыр идепкейлиг киришкеш, барык шупту бичии суурларны дүрген интернет-биле хандырыпкан. Бөгүнде эмнелге албан черлерин – лабораториялар болгаш фельдшер-акушер пунктуларын информатизация коммуникациязының чаа хевиринге кожар ажылдарны чорудуп турар, ынчан көдээде эмчилер телемедицинаның аргаларын ажыглап эгелээр. 
ТР-ниң Чазааның парлалга албаны.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.