1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА ТАНКИСТИҢ МӨҢГЕ ОРУУ

Маадырның төрээн чурту — Хөнделең суур.

 

Ада-чурттуң Улуг да­йы­­нының чылдарында ийиги Украина фрон­тузунуң 52-ги Армиязының 25-ки танк полугунга алдар­лыг Т-34 танкының меха­ник-чолаачызы, эрес-дидим тул­чуп чо­раан бистиң чаң­гыс чер-чурттуувус – Совет Эви­лелиниң Маадыры Чүргүй-оол Намгаевич Хомушкунуң чырык адынга база 100 харлаанынга турас­кааткан авто­­маңнаашкын май 16-да ооң тө­рээн чери Хөнделең суурдан эге­лээн.­ Ооң кол сорулгазы – аныяк-өскен­ниң шериг-патриотчу кижи­зидилгези болгаш Ада-чурт­туң Улуг дайынының Маа­дырларының адын мөң­гежидери.

Төөгүлүг хүнде Хөнделең­ниң чурттакчы чону идепкейлии-биле эртежик-ле чыглып келген. Ак-көк аяс дээрде чаңгыс-даа булут чок. Агаар-бойдустуң таа­рым­чалыг байдалы байырлыг хемчегни четтикпейн ма­нааннарның хей-аъдын көдүрүп, өөрүшкүзүн улам киискиткен. 

“Тыва – эрес-дидим чоруктуң девис­кээри” губернатор төле­ви­лелдиң адаа-биле «Дайынчы акы-дуңмалышкы чорук» хөй-ниити организациязының Тывада салбырының эгелээшкини-биле автомаңнаашкынны эрттирип турары бо. Аңаа ТР-ниң Дээди Хуралының депутаттары Юрий Кара-оол, Сергек Шактар, Алдын-кыс Конгар, Маргарита Чульдум, Эрес Хуу­рак, «Тыва эки турачыларның сал­галы» деп хөй-ниити организациязы, Афган, Чечен да­йыннарының, Агаар-десант шерииниң хоочуннары, ДОСААФ,­ Россияның шериг-төөгүлүг ниитилелиниң регионалдыг салбыры, Тываның херээженнер эвилели, Адалар чөвүлели, «Тыва эки тура­чыларның салгалы» деп хөй-ниити организациязы “Эрес-дидим чорук школазы” деп шериг-патриотчу шимчээш­кини болгаш өскелер-даа киришкен.

Барыын-Хемчик кожууннуң баштыңы, Төлээлекчилер ху­ра­лының даргазы Виктория Ондар автомаңнаашкынның киржикчилеринге байыр че­диргениниң соонда, ТР-ниң Дээ­ди Хуралының депутады Юрий Кара-оол автомаңнаашкынның ужур-утказын таныштырган: “Бо кайгамчыктыг даглар эдээнде турар черге Совет Эвилелиниң Маадыры төрүттүнген. 1943 чылдың майда он бир тыва танкистер фронтуже аъттаныпкан. Чүргүй-оол Намгаевичиниң башкарганы танкының экипажы узун болгаш алдарлыг орукту эрткен. Украинаның Рыжановка болгаш Кобыляки суурларының чоогунга дайзынның камгалалын чылча шаварынга экипаж онза шылгараан. Бежен ийиги армия күчүлүг танк согуу-биле фашистерниң камгалалын Чернокаменка чоогунга чылча шапкаш, Умань хоорайже углапкан. Үш куяк машина, бирээзи Чүргүй-оолдуу, фашистерже дорт шураткаш, шавар халдаашкынны чоруткан. Сес маадыр танкистер дайзынның 24 самоледун, 80 автомашиназын эжелеп ап, 100 хире солдат, офицерлерни дүжүп бээринче албадапкаш, тудуп алган. Полктуң өске танкылары келгижеге чедир олар эрестиг тулушканнар. Ол тулчууш­кунга  эрес-маадырлыг, коргуш чок чоруу дээш Чүргүй-оол Хомушкуга Совет Эвилелиниң Маадыры атты ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң 1945 чылдың март 24-те Чарлыы-биле тывыс­кан. 

Хөнделең ортумак школазы бо чылын 70 чылдаан юбиле­йин демдеглээр. Школаның де­вискээ­ринде Маадырывыстың хөрек дүрзүзүн тургузуп алган-дыр силер. ТР-ниң Чазаа, Дээ­­ди Хуралы-биле Хомушку Чүр­гүй-оолдуң улуг тураскаалын тургузарының дугайында сүмележир мен. Маадырның адын тыва чонда дыңнаваан кижи чок. Ынчангаш ооң адын төлептиг эдилеңер” – дээш, суурнуң база школаның библио­текаларынга “Патриотизм. Төрээн чурт. Ат-алдар” деп номну белекке тудусту. 

Дараазында сөстү Хөнделең ортумак школазының хоочун башкызы Ольга Монгушка берди: “Бистиң Маадырывыс – бистиң чоргааралывыс. Ооң төрээн чуртунда частып келген кадыг-кара чечектерин Чүргүй-оол Намгаевичиниң амыдырап-чурттап чораан суурунга чедирерин дилеп тур мен. ТР-ниң Дээди Хуралының депутады Маадырывыска тураскаалды сентябрь 1-ге чедир тургузарын аазады. Ооң салгалдары, чаңгыс чер-чурттугларынга ол өөрүнчүг медээ-дир”.

«Дайынчы акы-дуңма­лыш­кы чорук» хөй-ниити ор­га­ни­зациязының Тывада сал­бы­рының даргазы Сергек Шактар Совет Эвилелиниң Маадырының чер-чуртунуң довураан алгаш, Берт-Даг сумузунда чевег-хөөрүнге чедирерин чугаалады. “Өгбезиниң маадырлыг чоруун уламчылаан, Чечен Республикага ажыл-херээн эрттирип тургаш чок болган дуңмавыс Омак Бичейге тураскаалды тургус­ту­вус. Ынчангаш Чүргүй-оол Нам­гаевичиниң тураскаалын база тургузар бис”. 

Омак Бичей-биле кады чуртун камгалап турган Адыгжы Донгак эжиниң дугайында чылыг-чымчак сактыышкыннарын чугаалаарга, чыскаалга турган эне карааның чажын чодуп турганын эскердим.

“Эрес-дидим чорук школазы” деп шериг-патриот­чу шимчээшкинниң сургуул­да­рының дайынчы көргүзүү чыылганнарның сонуургалын оттурган. Ылаңгыя автомат туткан оолдар, уругларның көргүскен дайынчы аргаларын бичии уруг­лар магадап ханмаан. Олар-биле кады чурукка тырттыржыр дээн күзелдиглер дыка хөй болган.

Сактыышкын минутазының соонда Чүргүй-оол Намгаеви­чиниң хөрек тураскаалынга чечектер салыр езулал эрткен. 

Байырлыг митинг соонда 10 ажыг автомашина туктарын киис­кидип алгаш, маңнаашкын оруун эгелээн. Ак-Довурак хоорайда ДОСААФ-тың начальниги Владимир Пахель ийи “Урал-4320” маркалыг улуг чүък машиналарын аңгылап, улуг баннерлерни чагыдып кылдырткан. Хоорай, сумуларга бо автомашиналар улуг-биче чоннуң кичээнгейин хаара тудуп, автомаңнаашкынга улам шериг шинчини киирген.

Ак-Довурак хоорайның ад­резинге тырттыржып турган тос­­ку класстың доозукчулары автомаңнаашкынның колонназын көөр аас-кежиктиг болганын улуг өөрүшкү-биле чугааладылар. Сагды Кадр-оол аттыг Культура ордузунга база митинг болуп эрткен. Аңаа Бүгү-российжи “Юнармия” шериг-пат­риотчу шимчээшкининиң Тывада штавының начальниги Омак Санданга Ак-Довурактың 1,2,3 дугаар школаларының 72 өөреникчизи байырлыг байдалга юнармейжи болур даңгыраан берген. Аалчылар оларга хөрек демдээн тывыс­кан. Ак-Довурактың 3 дугаар­ школазының 6-гы классчызы Ховар-Белектиң фамилиязы Совет Эвилелиниң Маадырының фамилиязы-биле атташ болганы хөйнү чугаалап турар. Ол келир үеде шериг болур деп шиитпирлеп алган.  

Чурттуң Баштыңы Владимир Путин биле камгалал сайыды Сергей Шойгунуң эгелээш­кини-биле Бүгү-российжи “Юн­армия” шериг-патриотчу шимчээшкинниң ажыл-чорудулгазы 2016 чылдан тура эгелээн.

Барыын-Хемчик кожууннуң төвү Кызыл-Мажалык сумузунуң школачыларның “дириг коридору-биле” автоколонна эрти. Танк тураскаалының баарынга аныяк артист Борбаана Баржай аян туткан соонда, майның вальзынга байырлалдың кир­жикчилери долгандылар. Кы­зыл-Мажалыктың 2 дугаар шко­лазының кадет клазының өөре­никчилери чыскаалда чоргаар турлар. Кожуун чагыргазының кежигүннери ак орукту күзээн соонда, орук улам­чылаан.

Дараазында Россия Федера­циязының камгалал сайыды, Рос­сияның Маадыры, армия генералы Сергей Шойгунуң чурту – Чадаа­на хоорайже углаптывыс. Чөөн-Хемчик кожууннуң чагыргазының төлээлери чараш даңгына кыстары-биле автомаңнаашкынның киржикчилерин ак кадактарлыг, сүттүг шай-биле орук ара уткуп алдылар.

Митинг Хайыракан сумузунуң эки турачыларының тураскаалынга болган. Аңаа школа назыны четпээн шериг хептиг уруг­лардан эгелээш улуг назылыг өгбелер чыглып келген. Тываның “Сокол” деп шериг-патриотчу организациялар ассоциациязының даргазы Юрий Кара-оол Чадаа­на маадырлар чурту дээр­зин онзалап демдеглээш, май­ның 21-де Сергей Шойгунуң тө­рүттүнген хүнүн байырлаарын дыңнатты. Хайыракан сумузунуң өөреникчилери аалчыларга шериг ырыларны күүсеткен. Тайбың, ак-көк дээрни чаалап берген эки турачыларның аттарын мөңгежиткен тураскаалга чечек салыр езулалдың соонда Чадаананың Монгуш Мерген-Херел аттыг Культура бажыңынга ужуражылга уламчылаан. Аңаа чадаанажылар шериг ырыларын, хөөмей-сыгыдын бараалгаткан. 

Митинг соонда чаңчыл езугаар Россияның камгалал сайы­ды Сергей Шойгунуң чурттап чорааны Чадаана хоорайда Шойгуларның өг-бүлезиниң бажың-музейинге четкен. РФ-тиң камгалал сайыды — тыва чоннуң чоргааралы. ТР-ниң Дээди Хуралының депутады Александра Донгак музейниң девискээринде аржаан суглуг кудуктуң дугайында таныштырды: “Москва хоорайдан келген шериг эргелиг кижи бо кудуктан сугну ишкеш, генерал эрге алган деп чугаа бар. Ынчангаш аалчылар кудуктуң суун ижери – музейниң чаагай чаңчылы апарган”. 

Дараазында Чаа-Хөл кожуун­нуң чагырыкчызы Радж Баз-оолга баштаткан делегациязы чараш кыстары-биле аалчыларны база-ла ак кадактарлыг сүттүг шайы-биле уткуп хүндүледи. Аныяк хөгжүмчү Томас Монгуштуң баянга үдел­гези-биле аалчылар чыылган чон-биле “Смуглянка”, “Катюша” деп ырыларны күүсеткен. Россияның, Тываның, Совет Эвилелиниң туктарын юнар­мейжилер көдүрүп алгаш бараалгаан. «Дайынчы акы-дуңмалышкы чорук» хөй-ниити организациязының Тывада салбырының кежигүнү Эрес Хуурак “Эрес-дидим чорук школазы” деп шериг-пат­риотчу шимчээшкининиң сургуулдарының дайынчы көргү­зүүнүң аргаларын таныштырган. 

Май 17-де автомаңнаашкын­ның киржикчилери Улуг-Хем ко­жууннуң төвү Шагаан-Арыг хоо­райда Совет Эвилелиниң Маа­дыры Кечил-оол Балдан­ович Түлүштүң адын мөңгежиткен тураскаалга келген. Аалчылар автомаңнаашкынның кол сорулгазын тайылбырлап, ба­йыр чедирген. Шагаан-Арыгның казактар ниитилелиниң есаул эрге-дужаалдыг атаманы Александр Вознюк сөс ап, ук­ автомаңнаашкынны чүүл­дүгзүнүп, улуг ужур-уткалыын­ демдегледи. “Эрес-дидим чорук школазы” деп шериг-пат­риотчу шимчээшкининиң сургуулдарының дайынчы көргүзүүн шагаан-арыгжылар диңмиттиг адыш часкаашкыннары-биле хүлээп алды. Улуг-Хем кожуунунуң Ийи-Тал суурда ажыттынарынга белен чаа школаның баарынга митинг эрткен. Аңаа ийи-талчылар солун концерти бараалгадып, авто­маңнаашкынның киржикчилерин үдээн.

Чеди-Хөл кожууннуң Элегес сумузунче чоокшулап халдып бар чыдырывыста, кайы ырактан-на шериг ырылар чаңгыланып келди. Кара-кыс Мунзук аттыг Культура бажыңының девискээринде элегесчилер маадырларының чуруктарын бедик тудуп алган, манап турлар. Митингиге Кызылда 55-ки тускай мото-адыгжы (даг) бригадазының төлээлери катчып келди. Юрий Кара-оол автомаңнаашкынның маршрудун таныштырып, тыва эки турачылар төөгүге балалбас исти арттырганын, оларның өлүм чок маадырлыг чоруун кажан-даа утпас ужурлуг бис деп чугаалады. 

Сергек Шактар ХБАБ эрге­ле­линиң 1918 чылдың архив документилеринден Маа­дырның ачазын Намчай Күжүгет деп бижээнин чугаалады.  Чүргүй-оол Намгаевичиниң фа­милиязы канчап өскерли берген деп айтырыгга ооң дөргүл-төрели: "Маа­дыр 4 харлыг турда ачазы бурганнай бээрге, бичии Чүргүй-оолду авазының талазындан кырган-авазы азыраан. Шак ынчалдыр ооң фамилиязы Хомушку апарган" – деп тайылбыр берген.  

Ада-чурттуң Улуг дайынынга амы-тынындан чарылган маадырларның тураскаалында мөңге от хып турар. Аңаа автомаңнаашкынның киржикчилери, Чеди-Хөл кожууннуң чагырыкчызы Сергек Хертек олар чечектер салыр езулалга киришти. ТР-ниң алдарлыг артизи Сергей Хураган, “Дамырак” хоочуннар клувунуң энелери аян туткан. Чал-Кежиг суурнуң чурттакчылары автомаңнаашкынның киржикчилери-биле «Тиилелге хүнү» деп ырыны Томас Мон­гуштуң үделгези-биле кайгамчык күүсеткеннер.

Кочетов суурнуң юнармейжилери, школачылары орук дургаар­ янзы-бүрү өңнүг шарларлыг уткуп алды. Митингиге агаар-десант шерииниң хоочуннары тугун киискидип алгаш, катчып келди. ТР-ниң Дээди Хуралының депутады, ТР-ниң улустуң артизи Олег Сарыглар, ТР-ниң нацио­налдар херектериниң талазы-биле агентилелдиң директору Вера Лапшакова байыр чедирди. Депутат Алдын-кыс Конгар Совет Эвилелиниң Маадырының төрээн черинден кадыг-кара чечээн дамчытты. Чечек салыр езулалга аалчылардан аңгыда суурнуң хоочуннары киришти. 

Таңды кожууннуң төвү Бай-Хаак суур. Ада-чурттуң Улуг дайынының маадырларынга тураскааткан стелага бай-хаак­чылар хөйү-биле чыглып келген. Хүндүлүг аалчылар аразында улуг өгбевис, уруглар чогаалчызы Чооду Кара-Күске база бар. Автомаңнаашкынның киржикчилери таңдыжыларга изиг байырын чедирген. Депутат Юрий Кара-оол Бай-Хаак суурнуң школазының директорунга “Патриотизм. Төрээн чурт. Ат-алдар” деп номну белекке берди. “Сударушка” ансамбли, ТР-ниң улустуң артизи Олег Сарыглар аян туткан соонда, дээрже ак шарларны ужудуп үндүрген. Чыскаалда ТР-ниң Онза байдалдар яамызының кадет клазының өөреникчилери, полицияның элээди өңнүктери, шериг хептиг уруглар «Тиилелге хүнү» деп ырыны чыылган чон-биле деңге ырлажы бээрге, төөгүлүг ыры улам-на күш кирип, ужукту.  

Сосновка суурнуң англи дыл башкызы Зоя Брутян чыс­каалда «Тиилелге хүнү» деп ырыны өткүт үнү-биле чыылганнар-биле бир деңге ырлап тур. Ол Ак-Довурактан болду. “Чаңгыс чер-чурттуумга турас­кааткан автомаңнаашкынны эрттирип турарын көргеш, өөрээнимден сагыш-сеткилим көдүрлүп тур. Мындыг  бедик утка-шынарлыг, патриотчу хей-аъттыг, чаагай сактыышкынныг автомаңнаашкынны организастааны – дыка үнелиг деп бодаар мен. Аныяк-өскенниң патриотчу кижизидилгезинге, ак-көк, тайбың дээрни, алдын хүннү, амы-тынын харамнанмайн чаалап берген маадырларывыстың адын мөңгежидеринге эң дээштиг хемчег-дир” – деп чугаалады. 

Май 18. Тес-Хем кожууннуң төвү Самагалдай суур. Митингиге ТР-ниң Афганистан хоочуннарының эвилелиниң даргазы Леонид Кара-оол чыыл­ганнарга байыр чедирип, да­йынчы эрткен оруун, эш-өөрүн чылыы-биле сактып чугаалады. Автомаңнаашкынны Россияның  Айыыл чок чорук албанының Тыва Республикада Кызы­гаар эргелелиниң “Шара-Суур” заставазының төлээлери деткип келген. Чүргүй-оол Нам­гаевичиниң дөргүл-төрели чечектер салыр езулалга киржип, алдарлыг өгбезиниң дугайында сактып чугааладылар.

Бүгү-российжи “Юнармия” шериг-патриотчу шимчээшкинниң Тывада штавының начальниги Омак Санданга Самагалдайның 1 дугаар, Чыргаланды, Шуур­мак школаларының 80 өөре­никчизи юнармейжи болур даңгыраан берди. ТР-ниң Дээди Хуралының депутады Александр Санчаттың эгелээшки­ни-биле 1986 чылдан тура Чүр­гүй-оол Намгаевичиниң адын мөңгежиткен Самагалдай – Берт-Даг аразынга чадаг чарышты эрттирип эгелээн. Баштайгы үш чылында ол боду чемпионнап турган. ТР-ниң улустуң артизи Олег Сарыглар, Соңгу Кавказка дайынчы хөделиишкиннерниң хоочуну, ыраажы Эрес Камзаров шериг ырыларны күүсетти.

Автомаңнаашкынның колонназы хүн келген тудум немежип, киржикчилерниң саны көвүдеп турган. Ооң төнчү чедер чери – Берт-Даг сумузунга 11.00 шакта келдивис. Совет Эвилелиниң Маадыры Чүргүй-оол Намгаевич Хомушкунуң Берт-Даг сумузунда чевег-хөөрүнге төрээн чериниң довураан чедирери улуг ужур-уткалыг болгаш хүндүлүг хүлээлге. Ооң чырык адынга тураскааткан автомаңнаашкынның киржикчилери май 16-дан 18-ке чедир Барыын-Хемчик, Чөөн-Хемчик, Чаа-Хөл, Улуг-Хем, Чеди-Хөл, Таңды, Тес-Хем кожууннарын эргий кезээн. 

Ада-чурттуң Улуг дайыны­ның дайынчы болуушкуннары кижи бүрүзүнүң сагыжынга таңмаланып арткан. Бо да­йын­ның соонда эвээш эвес чылдар шуужуп эрткен, ынчалза-даа эрес-дидим маадырларывыс кажан-даа уттундурбас. Чыл эрткен тудум, дайынчы чыл­дарның чаңгызы ырап, 1940-1945 чылдарның Ада-чурт дайынының киржикчилериниң чыскаалының саны эвээжеп турар. 

Үш хонуктуң дургузунда тыва чон Маадырның чырык адын сактып, хоорай, кожуун, суму бүрү­зүнге быжыг тура-соруун, бедик хей-аъдын, демниг чоруун көргүстү.

ТР-ниң Национал музейиниң көжүп чоруур делгелгезин улуг-биче чон улуг сонуургал-биле көрген. ТР-ниң Дээди Хуралының депутаттары Юрий Кара-оол биле Сергек Шактар амгы үеде дайынчы чөрүлдээлер тургустунуп, Донбасс, Сирияда дайын болуп турарын, терроризмниң айыылын сагындырып, өзүп орар салгал шериг херээнге белеткенип, төрээн чуртун камгалаарынга белен болурун чугаалаан. 

ДОСААФ-тың регионалдыг салбыры биле «Дайынчы акы-дуңмалышкы чорук» хөй-ниити организациязының Тывада сал­­быры  “Тыва – эрес-дидим чоруктуң девискээри” губернатор төлевилелдиң идепкейжи киржикчилери. Хөй чылдарның дургузунда олар өзүп орар салгалдарның шериг-патриотчу кижизидилгезинче сагыш салып чоруурлар. Сергек Шактарның чугаазы-биле, Улуг Тиилелгениң 70, Россияның ДОСААФ-тың 90 чылдаанынга база Совет Эвилелиниң Маадыры чаңгыс чер-чурттуувус Чүргүй-оол Нам­гаевич Хомушкунуң чырык адынга тураскааткан үш дугаар автомаңнаашкынны эрттирип турар. 

Ада-чуртту база келир үениң салгалдары дээш боттарының бажын салган өгбелерге мөңге алдар, оларны кезээде хүндүткелдии-биле сактып чо­руур бис. Фронтучу хоочуннар бүгү күжүн, аныяк назынын, кадыкшылын харамнанмайн, бистиң амгы үевис тайбың, амыдырал-чуртталгавыс эки болзун дээш дайызыннар-биле тулчуп турган эрес-дидим маадырларывыс. Бис оларга черге чедир мөгейер ужурлуг бис. Ак-көк тайбың дээрге алдын хүнүвүс чайнап чорзун, дайын-чаа, айыыл-­халап кажан-даа турбас болзун!

Шончалай  ХОВАЛЫГ.

Авторнуң  тырттырган  чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.