1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА ХОЙНУҢ КУДАРАНЧЫГ САЛЫМЫ

1939 чылда Алаштың Чолалыгда Алдыы-Чарыкта кыштаавыска сүүр хая баарынга көшкүн өг-бүлеге төрүттүнген мен. Бир дугаар миннип кээримге, шилги чааш бем мунуп алгаш, чортуп чорааным сактыр-дыр мен. Анай кара чажымдан тура кыс дуңмам Хилера-биле ийилээ анай, хураган кадарып, оон шору өзе бергеш, хой, өшкү кадарып өзүп келдивис. Ол шагда шээр-даа, бода-даа малдың эъди дыка чаагай. Аалче кирип оруңда чүнүң эъдинден быдаа хайындырып турары (хой, өшкү, инек, бе) ооң чыдындан илдең, думчук ону эскерип каар.
Эртемден А. Расторгуев тыва шээр малдың мага-бодун хандыр шинчилээш, 1934 чылда кылын ном отчетту бижээш, Тываның күрүне архивинде шыгжап каан. Ол хойнуң эъдиниң чаагайын магадап бижээн. Шээр малдың уксаазын экижидер дугайында айтырыгга ол «улучшение в себе» (бодун база экижидер) деп би­жээн. Бо эртемденниң бодалы шаан­дагы тываларның аалдар аразынга кошкарлар, хуналар солчулгазын сагындырар.
Совет үеде (чамдыкта ам-даа) тываларны үжүк-бижик билбес, караңгы бүдүүлүк чүвелер дижип турганы чажыт эвес. Херек кырында өгбелеривис мал-маган, агаар-бойдус, аң-мең, балык-байлаң, тараа-быдаа, черле ынчаш көшкүн амыдырал талазы-биле ханы билиг­лиг кижилер чораан. Оларның аас чогаалын, кожамыктарын, тоолдарын, тывызыктарын, хөөмей-сыгыдын ам бүгү делегейде магадап тур ышкажыл. Көшкүн депшилгениң салдары ол хире күштүг-дүр. Шаандагы тыва мал-маган Азия төвүнүң бойдузунуң муң-муң чылдар иштинде шилип кааны дириг амытаннары-дыр. Өгбелеривис мал ажылын кандыг-даа совет эртемденнерден артык билир турган. Шаанда кожа аалдар кошкарлар, хуналар ачылажып турган. Ол дээрге хан солчулгазының эргежок чугулазын, уксаа экижидилгезин эки билири ол-дур.
Тываларны чүве билбес мелегей деп бодап турган, херек кырында боттары мирит совет дүжүметтер А.Расторгуевтиң саналын кайыын тоор. Олар боттарын эң-не угаанныг, эң-не шыырак, билбес чүвези чок эртемденнер кылдыр санап турган. Ынчангаш Москвадан айтыышкын езу­гаар тыва хойнуң уксаазын «экижидер» ажыл эгелээн. Ооң дугайында хөйнү бижээн ажыы чок, ынчангаш чүгле кысказы-биле сагындырайн. Эң-не баштай Ортаакы Азияның изиг ховуларынга өөренген каракуль уксаа­лыг хойларны агаар-бойдузу шириин, кыжы дендии соок Саян дагларынга эккелгенин тайылбырлаан ажыы чок. Баштайгы ветеринария эртемдени И.Т. Кызыл-оолдуң «Овцеводство в Тувинской АССР» (1975) деп кылын номунда ол бүгүнү бирээден бирээ чокка бижээн. Ооң дептери колдуунда идеология-биле холбашкан болгаш тыва хойга хамаарыштыр коргунчуг частырыг болганын ында биживээн. Черле ынчаш ол ак сеткилдиг эртемден боду бодунга удур канчап шынны шелер боор. Ындыг-даа бол, өскелерниң саналын, тодаргайлаарга А.Расторгуевтиң сүмезин деткээн.
1966 чылдың ортан үезинде Тыва АССР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызынга болган хуралга Тывада хой уксаазын экижидер ажыл шуут хойтпакталып калганын демдеглээн. Көдээ ажыл-агый сайыдының мал ажыл-агый талазы-биле оралакчызы И.П. Краснов нарын дүктүг кошкарлар-биле тыва хойларны хайнакташтырары улуг чазыг болган дээн. Олар өлүп, хураганнар кырлып турар. Ооң ужун Тываның кадыг дүктүг хойларын дедир эгидип, азыраарын үе негеп келген           (И. Кызыл-оол.1975 ар.191).
Чогаалчы С.Сарыг-оол 1969 чыл­дың апрель 8-те Чыргакының Улуг-Ховузунуң Ак-Дашка кыштаан Социалистиг күш-ажылдың маадыры Монгуш Допур-оол оглу Чоланың аалынга чораан. Алдарлыг малчын меринос хой дугайында мынча дээн: «Меринос хойнуң арай онзагай чедимче чок байдалдары база бар боор чүве бо, чогаалчы:
Бирээде, даады бир чүзүн хаван дег бораңгай ак. Өске: ала, шокар, кара баш­тыг чижектиг ылгалыр демдек чок, мы­йызы безин янзы-бүрү эвес. Ынчап кээрде, хамык хураганы мырай-ла дагаа чуургалары дег дөмей. Ийи-үш чүс ындыг хураганны канчап ылгаарыл? Кайызы кайы хойнуул? Будуур, чурууру-даа аажок­ берге!
Ийиде, иелери хураган далдавас, хураганнары ие ылгавас, душкан-на хойну, дүйменчиг ол шимээн аразындан мурнааны-ла ээп каапкаш баар. Харын бир хойну ийи-үш-даа хураган эмгеш баар. А тотпаан хураган таварышкан хой санындан «сартыктап» маңнап туруп бээр. Адак сөөлүнде эмии куруглаан, ынча хураганга аартыр шөйбелеткен хой ам хураган бүрүзүнден ушта халып, дезип хинчектенир. А арган кошкак хой болза, дыш-даа бербес, ужур шелип каары ол. Оларны ыдар-тударда, тывыштырарын ийи-чаңгыс кижи кажан, кайызын четчип көрүп четтигерин бодап-даа көрүңерем. Иези тоттурбас, ырымза багай хураганнарны өске, эмиглиг хойларга чагыштырып, сартыктап диленири эң берге.
– Yште, меринос хойнуң хөй нуруузу төлүн танывас: хозар – тудуп, тоотпалап, «аян тутпаажа» этпес-даа болгулаар – деп, алдарлыг малчын чугаазын уламчылады:
– Дөртте, чаа төрээн хураганы көңгүс тас – кызыл чанагаш, доңуу­чал, ырымза болур; черге кадарып чорда, хар кырынга төрүптер болза, минута-даа четпес караа агара бээр: үрүп, инчеекке суп, чөргеп, иезиниң эмиин аксынче сугарга-даа, аксы хаглы бээр – деп, эш Чола хой аразынга кайда, кандыг хураган, кайы хойнуң оглу дээрзин чүгле караа-биле таныыр эвес, холдары база таныыр, чүгүрүп, шүүргедеп ыдып, тудуп тура-ла, кижи-биле хөөрежип өөренген чугаалап тур:
– Беште, меринос хойнуң сүдү кыйгак – үс чок болгаш, хоолу чогу кончуг. Ылаңгыя кукуруза силозу, көк сула, чарба чок болза, оглу хамаанчок, боду хээрек: чутка быжыг эвес.
– Алдыда, изиирге, изиг шыдавас, соокка база шыдамык эвес. «Аза огу» деп сигенниң огу дүк дамчааш, эъдинче кадалгаш безин өлү бээр хой. 
– Чедиде, көъш билбес, сүрүг билбес…
– Сесте, өөр билбес: дөрт-беш-даа болза, он-чээрби-даа болза, үзүлген уг-биле чоруй баар дээш, оон-даа өске четпестерлиг.
– Кара чаңгыс дүк-биле бодунуң үнезин тыпкан мал чүве-дир.
Шынап-ла, Чола маадыр шын чугаалаан. Ол хирезинде тыва хой дугайында сөс-даа этпээн. Чүге дээр­ге үениң политиказынга дүүшпес, корткан.
1988 чылда Тес-Хемге кадарчылар дугайында шинчилел кылып чорааш, мурнакчы малчын С. Данзырынның аалынга баргаш: «Тывага кандыг уксаа­лыг хойлар азыраза экил?» – деп оон айтырарымга, «Саранжин» уксаалыг хой­лар дээре» – деп харыылады. Ол дугайын таныжым Н.Күнчүнге чугаалаарымга, «Мегелээри ол-дур. Меңээ өскээр хөөреп орган чүве» – дидир. «Канчаар?» – деп айтырарымга, мын­чаар харыылады: «Саранжин уксаалыг хойлар хүлээп алгаш, эртенинде хой кажаазының эжиин ажыткаш, манап турарымга, чаңгыс-даа хой үнмээн. Чамдыызы алгыржып чыдар. Таптыг дыңнаалаарымга, «Дансүрүүн, Дансүрүүн!» деп-даа турган ышкаш… Херек кырында малчын тыва хой херегин билбейн канчаар, ынчалза-даа политикадан сезинген. Эрге-чагыргалар та чүү дижи бээр чүве.
Ол-ла чылын Чыраа-Бажының чай­лаан­да бир өгге кирген бис. Илья Дөң­гүр-оолович мээң-биле кады шинчилелге киржип чораан чүве. Өгнүң ээзи ашак-биле танышканывыс соонда, чугаа­лажып эгеледивис. Кадарчы өске уксаа­лыг хой­нуң Тываның агаар-бойдузунга таа­рышпазын демдегледи. И.Кызыл-оол олургаш:
– Силер ооң уксаазын азыраар аргазын билбес-тир силер – дээрге, чым-сырт кынны бергеш:
– Илья Дөңгүр-оолович, силерниң мурнуңарда хой азыраарының академиги олур ышкажыл, чүү деп олурарыңар ол? – дидим.
– Тыва хойнуң бажынга олурган Кызыл-оол дээрзи силер ышкажыңар чүл – деп, малчын мени үзе кирди. – Хамык чүве­ни будап кааш, ам чүү деп олурарыңар ол?
И. Кызыл-оол үне-ле халыды. Мен база ооң соондан эдерер дээримге, малчын: "Сен ам-даа олур, чугаалажыы­лы" – дээш, барык шаажаң долу тыва арага сунду. Ону бичиилеп ижип орумда, «Ол боор кулугурну, черле көрзүмзе деп бодап чораан мен, кончуг таптыг болду» – дей-дир. Даштын автобуста манап олурар он ажыг студентим бар болгай. Ам база үнер деп баарымга, малчын база катап бирээни сунарга, пат боорда чоог­лааш, байырлашкаш чоруптум.
Чыраа-Бажынга кежээ келгеш, даарта Өвүрже үнер деп турувуста эртемденивис: «Шала шагзырап, аарып тур мен, Кызылче чанарым ол» – дей-дир. Өвүрге баргаш, партия райкомунуң секретары Б.Монгушка киргеш, чорук-херээвисти тайылбырлааш, «Бистиң-биле кады чораан мал эмчизи эртемден И.Д. Кызыл-оол Чыраа-Бажындан дедир чана берди» дидим. «Харын-даа ону бээр эккелбээн-дир сен. Оон башка Торгалыгның Чозада кадарчылары ону тыва хой будаан дээш эттеп каапса хөңнү» – деп, секретарь хөөрей-дир. Шынап-ла, харын И.Кызыл-оол ол үениң политиказын сагып, тыва хойнуң бажынга олурганы-ла шын. Ону өске уксаа-биле хайнакташтырарга, түңнели эки, деңзизи аар, дүгү арбын болурунга шын хөңнү-биле бүзүреп, төрээн Тывазынга шынчы бараан бооп чораан. Ол коданга келгенде, хойларны кызыл холу-биле тудуп, оларны деңзиледип, түңнелин кыдыраажынга дүжүрүп бижип турган. Сөөлүнде ооң орнунга кирген, дыргактарын будуп алган кыстар хоочун мал эмчизинге бырашпас-даа. Алыс бодум Илья Дөңгүр-оолович-биле таныш, Кызылдың күрпединститудунга кады ажылдап чордувус, биче сеткилдиг, бөдүүн, топтуг-томаанныг акымны сет­килимден хүндүлеп чораан мен. Са­рыылдыг назынында бүгү күжүн ак сеткилдиг бараалгадып келген үүлезин барык үре-түңнел чок болурун кайыын билген деп, чүге дээрге шаандагы тыва малдың уксаазын бойдус боду шилээн. Ол дээди бурган. Ооң-биле месилдежип болбас. Ам канчаар. Yениң мелегей политиказы ындыг турган. Ам Тываның күрүне университединде ажылдап турар кыс эртемденнер он чылдар бурунгаар тыва хойнуң уксаазын катап тургузар дээш ажылдап турган чүве. Түңнели чүү болган ирги?
Амгы үеде хой (черле мал) эъдин хайындырарга, шаандагы ышкаш чаа­гай чыт-даа, амдан-даа чок. Чүнүң эъди дээр­зи орта билдинмес, сугзуг. Тыва хоюм амданныг эъди кайдал? 
Монгуш Байыр-оол 
хомудап судурлаан.
 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.