1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА ӨГНYҢ АЖЫ-ТӨЛY

Тывага мооң мурнунда шуут кээп көрбээн баштайгы орус-даа, европейжи-даа аян-чорукчу шинчээчилер тываларның ажы-төлүнүң өг бүрүзүнде көвейин, оларның уругларга ээлдээн, боттарының-даа, кожаларының-даа уруглары өөнге кээрге, өскелевес, бир аай чаптаар, чарашсынар, ооң-биле европейжи чоннардан бир-ле ылгалдыг онзагайын эскерип, ол дугайын орук демдеглелдеринде бо-ла бижигилээн болгулаар. Ынчалза-даа аян-чорукчу шинчээчилерниң ындыг хайгааралдары чүгле баштайгы даштыкы эскериглер боору магат. Херек кырында алыр болза, тыва улустуң ажы-төлүнге хамаарылгазында оларның төрүттүнген азы өг-бүлеге тыптып келген аайы-биле ылгавырлыг боору шаандан тура турган болгаш ам-даа ынчаар арткан. Ол аайы-биле тыва өг-бүлениң уруглары дараазында бөлүктерге чарлыр: дун, ортун, хеймер уруг; хөй кыстар аразында чаңгыс оол азы хөй оолдар аразында чаңгыс кыс; ол ышкаш дың чаңгыс оолдуг, кыстыг-даа өг-бүле турар. Ындыг төлдерни “эр кара чаңгыс оол”, “эр кара чаңгыс кыс” дээр. Олардан аңгыда боттарының ажы-төлү чок болганындан азыранды төлдүг ийик­пе, ада чок уруглуг-даа улус чоргулаар. Ам оларга хамаарышкан чамдык чаңчыл-сагылгаларны көрээлиңер.

Уруг кавайы

Уруг кавайы-биле холбашкан болгаш уругну кавайлаар бетинде сагыыр ужурлар хөй. Кавайны чазаарда безин кайы ха­маанчок эвес, а “ак сөөктүг” ыяштардан (хады, шиви азы хадың) кылыр. Кавайның эңмээн ээлгир хаактан, сөөскенден, адаанда шалажыын, кырында хырыктарын (сайгыттар) талдан, кулузундан кылгылаан болгулаар. Чүге дээрге өгге-даа, кө­жер-дүжерде-даа ие кижиниң холундан ыравас кавай чиик болгаш быжыг болур ужурлуг. Ол ышкаш “ак сөөктүг” ыяштарга чаңнык дүшпес дижир. Ынчангаш олар чаш кижини багай чүүлдерден чайгаар камгалап чоруур. Кавай – ыдыктыг эдилел. Ооң уржуундан кол са­гыыр чүүл – ону арыглап, арты­жаары. Ындыг езулалдарны хөй ажы-төлдүг буян­ныг ие азы өгнүң кырган-авазы кылыр. Олар колдуунда уругнуң хинин кескен иелер болгулаар.

База бир солун езулал – кавайга уруг чыттырар бетинде, баштай аңаа эник ытты кавайлаары. Ында база ужур бар. Бир талазында, уругну эник-биле солуп, ынчалдыр “аза мегелээри” ол. Ол уруглар Эник-оол, Кызыл-Эник, Ыдынай, Ыдыжык, Хаважык, Ээргивей, Калдар-оол, Калдарбай, Көстүкей деп аттарлыг болур. Тывалар көстүктүг, кызыл-калдар ыттан аза, бук коргар деп сүзүглелдиг. Ынчангаш кавайлаар эниктиң караа көстүктүг, өңү кызыл-калдар болза, улам эки. Калдар-оолдар, көстүк-оолдар букту чүгле мегелеп куюлдурар эвес, а чагдатпас, коргудар дээни ол. Ийи талазында, бир эвес кавайга ажар-бужар халдаан болза, эник ыттың чыдындан-на олар арлы бээр, “багай чүүлдер” чаш уругга эвес, а эникке чыпшынзын деп сүзүглээри ол.

Оон аңгыда, кавайлыг уругнуң будунуң кырынга авазының шай согаажының дажын, ачазының чаныыжын салып каар. Ону авазы улус чокта, үнер, кирер апарганда, база ынчаар кылыр. Ооң ужуру – амдыы даштар өгнүң ыдыктыг эдилели болганда, чаш уругнуң чайгаар камгалакчылары болур. Ол ышкаш “кавай ачылаар” деп ужур база бар. Ол чүл дээрге уруг-дарыгга кызыы (чаңгыс уруглуг азы ооң соонда узамдыккан аныяк улус) болган ие кижи хөй ажы-төлдүг чоок төрелинден ол өгнүң кавайын ачылап алыр. Ооң соонда ол өгге бүгү чүве аайлыг болуп, хөй ажы-төлдүг болгулаар.

Чаптанчыг ужурлар

Чаш уруглар-биле дыка хөй ужурлар холбашкан. Оларның чамдыызы бо.

Амыдыралда ындыг база болгулаар, аныяк өг-бүле чүгле “оолдааш”, азы “кыс­тааш” туруп бээр. Ындыг таварылгаларда хөй оолдуг азы кыстыг өгден оол азы кыс уруг азырап алыр. Ооң соонда ол өг-бүле оолдарлыг азы кыстарлыг бооп, шуудап чурттай бээри кайы хөй. Маңаа хамаарыштыр чамдыкта мырыңай чаптанчыг чаңчылдар база тургулаар. Бир эвес кыс­тары көвүдээш турупкан аныяк ада азы ие кижи кандыг-бир хөй оолдарлыг төрелиниң азы таныш-көрүжүнүң оглун тудуп орда, ол бичии оолчугаш ичелепкен болза, ол база чаагай ужур – оолзураан ада-иениң күзели бүдер таварылгалар база хөй турган. Ол ышкаш хөй оолдарлыг кыссыраан аныяк ие кыс уругга ичеледип алган болза, оолдарының аразынга кыстыг-даа апаар. Бо талазы-биле база бир хилинчек чок чаптанчыг сагылга бар. Аныяк, төлзүрээн ада-ие хөй уругларлыг өгден бир-ле эт-херекселди (оолзураан улус кестик, кымчы, сөдүрге, аргамчы, а кыссыраан улус хачы, ине, чүскүк) “бүдүү аптар” турганнар. Чамдыкта ол уругларның идик-хеви-даа бооп болур. Ону ооржу чорук дивес, ол ужур-дур.

Чамдык шуут ажы-төл чок азы уруг-дарыы доктаавастап, элекке бүрлүп каар таварылгаларда аныяк өг-бүле чоок төрел­де­ринден азы, хары-даа бол, чаңгыс чер-чурт­тугларындан чаш уруг азырап алыр. Төлге кызаткан ындыг улуска ойталаар кижи чок, а азырап ап турар талада чигзинер, дада­галзаар-даа чүве чок. Чүге дээрге хөй ажы-төлдүг дээн соонда, ооң-биле шуптузун сөглеп кааны ол. Ындыг өгге чаагай кежик-чол доктааган болур дижир. Ынчалдыр ажы-төлдүг болур кежик азыранды оолдуг, кыстыг өгге доктаар. Олар ооң соонда  уруг-дарыглыг бооп, чурттап чоруй баарлар. Дора дизе, азыранды оглу, кызы өгленип-баштанып алырга, оларның уруг-дарыының аас-кежиктиг кырган ада-иези болур. Азыранды уругну кажанда-даа ыя көрбес, ажы-төлдүг-даа апаргаш, ачы-буянныг төлү кылдыр көөр. Тывалар “азыранды оол аал баштаар, сурас оол суму баштаар” дижир. Аал-арбан дээрге-ле хөй ажы-төлдү оштап турары ол. Чурт тудуп, улус чонун баштай бээри тоол-даа шагда бар, төөгүде-даа бар. Бети дизе, Буян-Бадыргы Монгуш ноянның төөгүзү безин ону сөглеп чыдар. Ажы-төлден кызаттырган Хемчиктиң Хайдып Yгер даа (Буу­рул ноян) ядыы өг-бүледен (бодунуң чыл­гычызындан) Буян-Бадыргыны азырап ал­ганы-даа чөп. Ооң соонда азыранды оолдуң чурт, кожуун-даа туда бергени шын. Бо­дунуң үезинде дээди эрге-дужаалдыг тыва нояннардан эң шыырак эртем-номнуг, өттүр көрүүшкүннүг, улуг угаанныг кижи бооп, ылгалып үнген. Эргилделиг чаа үеде бир дугаар бот-догуннаан Таңды-Тыва күрү­нениң баштыңнарының бирээзи чораан болгай.

Чаш уруг домнуг

Тывалар чаш уругну сүзүглелдиг кылдыр көөр, харын-даа бурганчыдар. Ол дээрге үстүнде чугаалаанывыс дег, хөй уруглуг өгнүң эт-севин ажыы-биле дилеп азы чажырып аптарындан аңгыда, ол өгнүң эжик-эргининден айыс алыры база бар. Өгден үнерде, эжикке, эргинге дээп, сөгүрүп эртер азы өгже кирерде, шак ындыг езулалды кылыр. Кол-ла чүүл – уруг кавайындан, харын-даа чаш кижиниң хол, будунга дээп, айыс алыры, домнаашкынның (бо удаада бот-домнаашкынның) база бир хевири бооп турары ол.

Ийис уругларны, ылаңгыя оол, кыс ийис­терни онзалап, домнуг дээр. Барыктыг аарыгны ол уругларның дому-биле эм­нээр. Чижээ, ымзанган, ажынып-дарынып, кедергей хомудаан азы соокка челбинген таварылгаларда аныяк иениң эмии болганчок ыжа бээр. Ынчан ийистер эжиниң кайы-бирээзин (аргалыг болза, чер базып, маңнай берген уругнуң) будунуң улуг эргээн ышкан эмигге дегзип, куду алзы черже углай (черже сиңирери ол) домнаар. Аарыг иениң эъдиниң изии азы шыырныгып дидирээри намдаар, сагыш-сеткили оожургаар. Дом­нуг болуру чүгле ийистерге онаашпас. Ол харын өскелерден онзагай аажылыг, элдеп өзүлделиг уругларга хамааржыр. Ындыг уруглар бир болза, тоолда чүве дег, кончуг эрте чаңы көстүп, хеп-хенертен чугаазы үне берген, бут кырынга туруп, кылаштай берген азы үш, дөрт чыл иштинде үңгей безин албас тургаш, бир-ле хүн туттунуп, кылаштап чоруй, шуут-ла дорт маңнай бээр.

Домнуг уругларга кандыг-бир айыыл-халаптан элдеп арга-биле чайлай берген уруглар база хамааржыр. Оларны онза камгалакчы күштүг, “бурган-чаяакчы ээ көрген” деп чугаалажыр болгаш “чер хинниг”, “дээр сүзүктүг” деп көөр. “Чер хинниг” дээри база анаа эвес. Ындыг уруг чер сорунзалыг, күштүг, адаа аар, ынчангаш белен-селен кылаштавас, “чер тыртыышкынныг” дижир. Ие-черинден чарылбас дээни ол. А “дээр сүзүктүг” дээри билдингир-ле болгай. Ындыг уругдан хуулгаазын хам-чаяакчы кижилер үнгүлээри ховар эвес. Олар чажындан-на онзагай бот-шынарларлыг оътчу, чатчы, онза домнуг кижилер болур.

Уругнуң  камгалалы

Тывалар чаш уруг төрүттүнмээнде-ле, ооң каң кадык болурун магадылап эгелээр. Иштиг иениң сагыш-сеткилиниң оожургалдыг болурундан эгелээр. Иезин камнаары – төлдү камнаары ол. Ол дээрге хамыктың мурнунда иштиг азы эмиглиг иени ажындырып, сеткилин хомудадып, хоп-чип чугаа­лавазы, “серт-бурт кылбас”. Сааттыг ие, аргалыг болза, иженип-дааранмас, чаңгыс черге хөй олурбайн,  шимченир  ужурлуг. Божуур уруу 5-6 ай чеде бергенде, аныяк иеге тараа соктадыр, эглип-дүглүп, кылыпкы дег чиик ажыл кылдыртыр, ырак черге бичии саваларга сугладып кылаштадыр. Аңаа чаңы багай, үзер, тевер инек-даа сагдырбас, аът-хөл-даа мундурбас. Иштиг ие чайгаар камгалал сүзүктүг. Эмиглиг азы чаш уруглуг ава кижиден адыг-хайыракан безин чайлап чоруй баар таварылгалар хөй.

Шаанда тывалар өөнге ээренниг боорундан аңгыда, чаш уруг бот-камгалалдыг, айыыл чайладыкчызы ээрен-манчактыг болурун кончуг кичээр. Ол дүрзүлерни пөстен, кидис быжындыларындан кылгылаан боорун Тожуга 1917 чылда чораан эртемден, аян-чорукчу А.В. Адрианов эскерип бижээн. Ээреннер чаш уругнуң кавайының эңмээнге азы кырында ынаа, тербе бажынга бедиди астынган турар. Чаш уругнуң хини база ындыг – ада-иезиниң орунунуң бажында сыртыынга шыгжаттынып чоруур. Ынчангаш сыртык  ыдыктыг, сүзүктүг эдилелдерниң бирээзи болганда, эң бүзүрелдиг, ынаныштыг шыгжамыр болур.

Тыва кижи дыка төлзүрек. “Мээң ба­йым — ажы-төлүмде” деп мерген сөстерде кан­дыг-даа хөөредиг чок. Тыва тоолдарда буянныг ие чеди азы тос маадыр оолдарлыг азы кара чажындан кандыг-даа бергелерге торулбас, каржы күштерге алдырбас, сагынгыр-тывынгыр өскүс-оолдар, багай-оолдар болур. Тыва кижиниң байың чүдел дээрге, ада-чуртумда, азыраан мал-маганымда, ажы-төлүмде дээр. Ынчангаш ажы-төл бистиң байывыс, эртиневис болгаш чоргааралывыс-тыр.

Сүлдем  МОНГУШ.

«Шын» №143 2015 чылдың декабрь 24

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.