1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВЫЗЫКСЫГ ТЫВА ӨГЛЕР

Наадым-2019

ТЫВЫЗЫКСЫГ ТЫВА ӨГЛЕР

Чылдың-на эртер Наадым байырлалында тыва өглер кайы ырактан Тос-Булакты улам-на аян-шинчи киирип турар. Бо найырда республиканың шупту кожууннары бөөдей өглерин дерип, тип алгаш, чонга сонуургатканнар.

Өг хоорайжыгаштың бажында, хүн үнер аайы-биле эгелээрге, бажы бедик Бай-Тайганың аныяк малчыннары Артыш, Чозармаа Иргиттер кидис өөн тиккен. Бо өг-бүле ийи чыл бурунгаар «Аныяк өг-бүлеге — кыштаг» төлевилелиниң боттандырылгазы-биле 200 баш санныг хойну хүлээп алгаш, онча-менди кадарып келген. Ажылынга кызымаккай аныяк малчыннар бо чылын 200 хойну хүлээткеш, боттарының камгалап алганы малын улаштыр кадарып, үре-түңнелдиг болуп, үнелеткен. Кидистен бүткен өгнүң ишти-даштын комиссия кежигүннери шинчилеп көргеш, «Тиилекчи өг» деп түңнелди үндүрген, ынчангаш Бай-Тайганың аныяк­ малчыннары 110 муң рубль-биле шаңнатканнар.

Улаштыр Барыын-Хемчиктиң Хөнде­леңден Буян, Оляна Күжүгеттер өөн тип, мөөрейге киржип келгеннер. Өвүрден Амыр-Санаа, Ай-Белек Кенен-оолдар кидис өөн эккеп тиккен. Бо малчыннар 2017 чылдың «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» төлевилелиниң бүзүрелдиг киржикчилери, төрүүр хоюндан ийи чылдың дургузунда 300 баш чаш хураганны камгалап алгаш, бо чылын хоюн хүлээдип бергеннер. Аныяк малчыннар үш уруг­луг, оларның улуу ада-иезинге дузазын көргүзе берген. Кара-Хаяда сериин чайлаанче көшкеш, малын тайгаладып турар. Күзүн малын тайгадан бадыргаш, Ховужукка көжүп кээрлер. А Чөөн-Хемчик кожууннуң Бажың-Алаактан аныяк малчыннар Буян, Роланда Ооржактар кидис өгнү бүрүнү-биле дерип көргүскен. Бо чылын төлевилелге киржип, 200 баш хойну хүлээп алганнар. Аныяк малчыннарның көжер-дүжерде чаглактаныр кидис өөн Бажың-Алаакта «алдын» холдуг Нас­кыл-оол Донгак чазап, пөзүн даарап, шеверлээн. Демир тутса дарганнаар, ыяш тутса чазаныр, удазын туткаш даараныр салымныг, езулуг-ла күш-ажылчы кижи. Чөөн-Хемчик ко­жуун эрткен чылын болган Наадымда өг мөөрейинге тиилээн, бо удаада ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызының хүндүлел бижиинге төлептиин көргүскеннер.

Оон ыңай Сүт-Хөл кожууннуң Хөр-Тайга сумузунуң аныяк малчыннары Аяс, Арина Монгуштар өөн тиккеннер. Монгуштар эрткен чылын «Аныяк өг-бүлеге — кыштаг» төлевилелинге киржип, бо чазын ийи чүс чеди чаш хураганны онча-менди камгалап алганнар. Бо Наадымга бир дугаар киржип кээп, чымыштыг ижиниң үре-түңнели-биле шаңнадып турарлар. Малын одарладыры-биле Алдын-Соо­же тайгалап үнген. Аныяк өг-бүле ийи кыстыг, улуу он бир, бичиизи тос харлыг, малчын ада-иезинге дузалажып турары өөрүнчүг. Бо өг-бүлениң кидис өөнүң ишти-даштын бүрүнү-биле дерип алганы эки чорду. А Чаа-Хөлдүң аныяк малчыннары Орлан, Сайдана Шөмбүлдер өске эш-өөрү-биле бир дөмей, кидис өөн бүрүнү-биле дерээн. Бо өг-бүле эрткен чылын 200 баш санныг хойну хүлээп алгаш, кончуг харыысалгалыг кадарып турар. Олар алды уруглуг, улуглары мал-маганын чайлагже кадарып үндүре берген. Оон бичелери «ачамның Наадымын көөр бис» дээш, эдерип чедип келгеннер. Дараазында Улуг-Хем кожуунну Иштии-Хемниң аныяк малчыннары Таймир, Айдысмаа Шалганнар төлээлеп, кидис өөн тип, көргүскен. Бо өг-бүле эрткен чылын Тыва Чазактың деткимчези-биле 20 саар инекти хүлээп алгаш, хүр-менди кадарып келгеннер. Бо чылын ол-ла хире санныг чаш бызааны камгалап алган. Наадымда тиккен кидис өөн үнген-кирген чонга сонуургатканнар. Бо кожуун кидис өг мөөрейинге мурнуку одуругдан дүшпейн, шаңналдарны ап турган, шыырак белеткелдиг болур чорду. Оларның-биле кожа чыдар Чеди-Хөл база-ла шыырак белеткенген, Чойган, Инга Араптаннар кидис өгнү бүрүнү-биле дерип кылганнар. Бо кожууннуң эрткен чылгы төлээлери өгнүң ыяжын хол-биле чазап кылганы дээш тускай шаңналга төлептиг болганнар. Бо аныяк өг-бүле ам база хүндүлел бижикти алган. 

Оон улаштыр тоолзуг оран Тожунуң тос чадырын тип каан. 

– Дыт чөвүрээзинден кылган шаңда чадыр-дыр – деп, ээзи Зинаида Намның таныштырды. Тос чадырның иштинде ивижиниң эт-севи, аң-мең кештеринден дөжектери, тайга-сындан чыып алган эм оъттары, аяк-савазы, аъш-чеми, шиштээн элик эъди дээш, шупту бар. Биче-буурай көшкүн чоннарның амыдыралы мында көстүп турар. Тоора-Хемден найысылалга чедир орук узун, ол хирезинде тожулар кызымаккай улус-тур, тос чадырын, иви малын сонуургадып чедирип кээр. Тос чадырның ээзи Зинаида Найдановна тускай шаңналга төлептиг болду. Бии-Хем кожуундан өгнүң ээлери Шолбан Тумат, Чайнаа Донгак олар. Бо өг-бүле өгнүң кидизин уруг-дарыы-биле демнежип салган, ишти-даштын база боттары даарап, дерээннер. Ажыл-ишке кызымаккай өг-бүле Тываның Чазааның ажылдап кылганы «Дүк» деп төлевилелдиң киржикчилери. Өгнүң ишти-даштын, орун-дөжээнде кудустарын, дөрде ширтектерин шуптузун кидистен кылганы онза. Чондан хой дүгүн хүлээп алгаш, арыглап, чуп, чагыгларны кылып турарлар. Таңды кожууннуң Кызыл-Арыг суурдан Сенгелең, Аялга Сиириннер өөн бүрүнү-биле дерип алгаш, эккеп тиккеннер. Бо чылын 200 баш санныг хойну хүлээп алган аныяк малчыннар. Мал-маганын Бай-Булуңда тайгаладып турар, үш уруглуг, улуу он беш, ортуну он ийи харлыг, олары ада-иезиниң бүзүрелдиг дузалакчылары, бичиизи ийи харлыг. 

Ыраккы Тере-Хөлдүң малчыннары Аян Найдан, Айдыңмаа Дерме кидис өг мөөрейинге үшкү черни төлептии-биле чаалап ап, 50 муң рубль-биле шаңнаткан. Кидис өөнүң ишти-даштын тере-хөлчүлер демнии-биле дерипкеннер. Кызыл биле Кунгуртуг аразынга он алды шактың дургузунда чоруп кээр. Чайгы үеде Эрзин талазында орук-биле, кыжын Каа-Хем талазындан аргыжар. Чер аразы ырак-даа болза, Тере-Хөлдүң тура-соруктуг чону «Урал» деп улуг чычаанынга кидис өөн, чүгүрүк аъттарын чүдүрүп алгаш эккээр чаңчылдыглар. Каа-Хемден хоочун малчыннар Олег, Нина Ондарлар кидис өөн эккелген. Бүрен-Хем суурдан ырак эвесте Кезек дытта мал-маган кадарып орарлар. 2004 чылдан бээр хууда ажыл-агыйын тургузуп, бо хүнге чедир малдан салдынмайн чоруур. Сес оолдуг, олары өглүг-баштыг, дыштаныр хүннерде ада-иезинге дузалажып чедип кээрлер. Кидис өөн шупту демнежипкеш, бүрүнү-биле дерип кылган. Аалында уйнуктары Аңгыр биле Намзырай инектерин боттары саап, мал-маганын кадарып арткан. Кызыл кожуунну Геннадий Монгуш төлээлеп кээп, бүрүн дериттинген кидис өөн тип, 20 муң рубльдиң тускай шаңналынга төлептиг болду. Ырак-узак Мөңгүн-Тайга кожуунда «Мөген-Бүрен» КУБ-туң аныяк малчыннары Мандан-Хорлуу, Сайнаа Сагааннар найырга киржип кээп, өг-бажын тиккеннер. Арга-дуржулгазы бедик Өшкү-Саар Ооржак аныяк-даа, хоочун-даа малчыннарын деткип келген. Мөген-Бүренниң кидис өө мурнуку чылдарда каш удаа тиилеп, шаңнадып, мактадып турган. Ам база-ла кидис өөн бүрүнү-биле дерээни дээш өөрүп четтириишкинниң бижиин алганнар. 

А Эрзин кожуундан аныяк өг-бүле Сүрэн, Нарынгэрэл Дылбаалар кидис өөн бүрүнү-биле дерээш, эки үнелелди ап, үш дугаары болуп, 80 муң рубль-биле шаңнатканнар. Оон ыңай бо мөөрейге РФ-тиң Тыва Республикада эдип-чазаар колониязы кидис өгнү тип, киржип келген. Өгнүң ишти-даштын бүрүнү-биле мастер башкы Виктор Кулундарийниң удуртканы чазаныр, даараныр, каңнакчы оолдарның кылганы онза болган. Улуг, бичии аптаралар, оруннар, үлгүүр, ыяштан, чонар-даштан шыдырааларны чазаа­ны, шургуп-сыраан национал идиктер дээш, оон-даа өске чүүлдерни чазап, шевер­лээн. Ыяш-биле чазаныр, даараныр, чонар-даштан чазаар, демир-биле кылыглар кылыр, машина септээр биче бүдүрүлгелер бо эдип-ча­заар колонияда бар. Олар база хүндүлел бижик-биле шаңнатканнар. 

Кидис өглер мөөрейинге шупту кожууннарның төлээлериниң шыырак белеткенгени көскү, ында дериттинген ажыл-ишчи чоннуң чуруктары херечилеп турар. Кидис салган, дүк ээрген, хойтпак тиккенин, шай хайындырганын, алгы божалаарын көргүзүп, өөредип турары онза. Чижээ, аъттың челинден өгнүң куржагларын, багларын, бызаа баглаар челе-хөнени Ийме суурдан Аяна Түлүш канчаар кылганын таныштырды. Өгнүң куржаа 21 метр болур, аргалыг-ла болза, дүктен кылырга быжыг дээш, бо ажылдарны чагыг езугаар хүлээп ап турар болду. Оон Өвүрнүң культура ажылдакчылары хойтпак тигер, шай саарар, чеп эжер дээш база шуптузун көргүскеннер. Кызыл кожууннуң Ээрбектиң чурттакчылары идепкейлиг болдулар, оон-даа өске кожууннар кончуг харыы­салгалыг киришкеш, өөрүп четтириишкинниң бижиктери-биле шаңнаткылаан. Өглерде игилдиң хоюг үнү дыңналып турар, эвилең-ээлдек тыва чон чаагай чаңчылдарын кадагалап ап, уламчылап чоруурлар. 

Бо чылын кидис өглер мөөрейи-биле кады «Тывызыксыг тыва өглер» деп маргылдаа­ны эрттиргени солун. Оюннуң кол сорулгазы, кидис өгнү бус­каш, шын, шалыпкын тигери. Команда бүрүзүнден алды киржикчилиг эрткен маргылдаага Тес-Хемниң төлээлери 25 минута 10 секунда дургузунда өгнү бус­каш, оон типкеш тии­лээннер. Ийиги черге Эрзинниң оолдары (үези 25.30) төлептиг болган, а үш дугаарын Тере-Хөл кожууннуң төлээлери (25.80) алган. Бо оюнда кайы-даа кожууннуң оолдары дыка шалыпкын, кашпагай, эрестиг болду. 

Наадым байырлалында кидис өг мөөрейин шинчилеп, түңнээн төлээлер боттарының бодалдарын чугааладылар:

Каадыр-оол Бичелдей, Национал музейниң директору: «Бо чылын Наадым байырлалы онза эрткен. Чаартылгаларны киирип, эде көргени чүүлдүг-дүр, Национал музей биле Тыва культура төвүнүң төлээлери «Эң эки өг» деп мөөрейни харыылап, түңнээри-биле ажылды чоруттувус. 1990 чылдарда өгнү тип чадап турганывыстан бо үеге чедир дыка эки сайзырап келген. Тываның Чазааның Даргазы Шолбан Кара-оолдуң чагыы кончуг чугула, «Өгнү чаңгыс бөгүн эдилээри-биле кызыгаарланмас, ооң ханы ужур-утказын бистиң уруг-дарыы­выс билип ап, улаштыр олар эдилеп артар сорулга-биле мындыг мөөрейни эрттирип чаңчыга берген ужурувус ол» деп чугаа­лаан. Бо мөөрейде онза бир чүүл болза, өгнүң каас-чаражы, бай-шыраа-даа эвес, өгнүң эт-севи каяа турарыл, ээлери кымнарыл, канчаар эдилеп орарын көөр. Бодум хуум­да, өглерни шуптузун бирги чергениң деп үнелээр мен, ынчалза-даа мөөрей болганда, шуптузунга аңгы-аңгы тускай үнелелди берип, түңнедивис. Эң кол сорулга, кидистен салганы, шынары, өгнүң ыяжын хол-биле чазааны көрдүнүп турар. Өгнүң ыяжын амгы үениң херекселдеринге чазаарга, ол өг бир, ийи чыл болурга үрелир, а хол-биле шеверлээрге көшкүн чон ону чылдар-биле эдилеп чоруур апаар. Канчаарга-даа, ырак-чоок суурлардан келген ажыл-ишчи чон дыка идепкейлиг болду».

Игорь Көшкендей, Тыва үндезин культура төвүнүң директору: «Наа­дымда өглер мөөрейиниң талазы-биле алырга, Тыва­ның Чазааның Дар­газының оралакчызы Валентин Енданның санал-оналы-биле «Тывызыксыг тыва өглер» деп мөөрейни кииргени онза болган. Бир дугаар эртип турар кидис өгнү бускаш, тигер маргылдаага шупту кожууннарның оолдары дыка сонуур­гап киришкенин онзалап демдеглеп тур мен. Кайызын кандыг дээрил, кашпагай, шалыпкын, бедик сонуургалдыг оолдар хөй-дүр. Бо оюнга үезин, өгнү шын тип каанын болгаш бузуп салганын көөр сорулга салдынган».

Александра Донгак, ТР-ниң Дээди Хуралының депутады: «Чылдың-на эртип турар Наадымга чаа-чаа оюн-тог­лааны немеп турары эки-дир. А кидис өглерни колдуунда Тыва Чазактың идип үндүргени «Аныяк өг-бүлеге — кыштаг» деп төлевилелиниң киржикчилери аныяк­ малчыннарның эккеп, тип көргүскени онза болду. Ынчангаш чоннуң ынак байырлалдарының бирээзи – Наадым ниитизи-биле бедик деңнелге эрткен деп көөр-дүр мен».

Шынап-ла, үстүнде удуртукчуларның чугаалап турары чөптүг, бо байырлалда чоннуң сонуургалын оттурган оюннарны кииргени онза. Өглер дугайын түңнеп ора, «Чалчай эзерниң адаанда кандыг-даа аът бар, чадыр өгнүң иштинде кандыг-даа салымныг кижи олурар» деп чоннуң чечен чугаазы-биле доостум.

Ася ТЮЛЮШ.

Авторнуң тырттырган 

чуруктары.

#наадым2019

#тывызыксыгтываөглер

#шынсолун

https://www.facebook.com/shyntuva/posts/2397928320286226

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.