1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВЫЗЫК ТЫВА ЧОНУМ

ХООР-САРЫГ ТАРААДАН ЧЕМНЕР
 
Тараа холумактыг амданныг чаагай шоколадтарны, божадан мороженоени, куруттарны чүгле Тываның чурттакчылары эвес, кожавыста Хакасияның чону база дендии сонуургап турар деп, эрткен чылын аңаа чорааш, база бижээн мен. Ынчан болуп турган шуулган үезинде Саян дагларындан ажып келген бараан­нарны көргеш, Красноярскиниң, Хакасияның сайгарлыкчылары керээ езугаар ажылдажылгаже чалап турганнар. Ылаңгыя хоор-сарыг тараадан кылган шоколадтарны Абаканның чурттакчылары катап-катап ап турдулар.
Мындыг тывызык чоруу-биле ажылдап турар сайгарлыкчы Ульяна Кууларның ат-сураа республикада билдингир апарган. Ооң удуртулгазы-биле ажылдап турар «Национал аъш-чем болбаазырадыр төп»  ажылын үш чыл бурунгаар эгелээш, амга чедир тура дүшпээн. 
Бо бүдүрүлгеде колдуунда аныяктар хаара туттунган. Ооң директору Кежик Куулар ажылынга бердинген, билиг-мергежилин бедидип, каяа-даа чедип каапкан боор, сайгарлыкчылар шуулганнарындан черле чыда калбас, бурунгаар көрүштүг. Бүдүрүлгениң менеджери база аныяк уруг Чинчи Монгуш, бухгалтер-экономист мергежилдиг. Барааннарны үндүр садар талазы-биле хамык-ла керээлерни, дугуржулгаларны кылыр бир кол ажылдакчызы ол. Аъш-чем болбаазырадыр талазы-биле кол технолог Чинчи Даржаа. Ол дооскан эртеминиң аайы-биле мында ажылдай берген, даанган ажыл-херээнге кызымаккай, ында уругларның ажылын башкарып турар дагдыныкчызы. Оон ыңай бир аныяк ажылдакчы Орлан Ооржак, бүдүрген барааннарны савалаар хаптарны чараштап кылыр, кончуг шевер кижи.
Улаштыр тараа холумактыг амданныг шоколадтарны холу-биле кылып бүдүрүп турар уругларны таныштырайн. Айзана Монгуш биле Аржаана Хомушку кылып турар ажылын дыка эки билир улус, шалыпкыны-даа кончуг. Эртен 9 шактан кежээ 6 шакка чедир ажылдаар. Бир хүнде хоор-сарыг тараадан 640 хире шоколадты хол-биле кылып турарлар. 
Тыва шоколадтың технологиязын сонуургадырга мындыг. Баштай херек чемнерни хоюдуп алыр, оон янзы-бүрү дүрзүлерге хевирлээш, соодукчуга шыгжаар. Ооң соонда доңа бээрге, хаптаар. Бо ажылдарны шуптузун хол-биле кылып турар-даа болза, хүнде-ле кылыр ужурлуг нормазын (үлүүн) күүседип турарлар. Оон технологка хүлээдирге, технолог санааш, менеджерге хүлээдип бээр. Тараа холумактыг тыва шоколадтарны кызымак улус «алдын» холдары-биле мынчаар кылып бүдүрүп турар-дыр. 
 
СҮТТЕН ЧЕМНЕР
 
Сүттен быштак, ээжегей, өреме, чөкпек, ааржы, курут дээш янзы-бүрү чемнерни кылып ап турар бис. Бо бүдүрүлгеде божадан мороженоени болбаазырадып кылып турар. Амданныг тыва мороженое дижир бис. Бо ажылга Светлана Шактар-оол биле Алия Монгуш  мергежээн. Технологтуң айтып бергени-биле бир хүнде муң чедир кылыптарлар. Божаны хоорай чоогунда малчыннардан дугуржулга ёзугаар хүлээп алгаш, улуг-улуг соодукчуларга доңуруп каар. Оон кол технологтуң удуртулгазы-биле  божаны соодукчулардан өйлеп алгаш, мороже­ноелерни кылыр. 
Тыва мороженое баштай төгерик турган, амгы үеде шөйбек хевирлиг кылдыр болбаазырады берген. Ол дээрге база Ульяна Кууларның тывынгыр-сагынгыр чоруу-биле «хуула» бергени бо. Мороженое бүдүреринге тускай херексел, шынап-ла, чугула херек. Шоколад ышкаш эвес, оон нарын, бир дугаарында ону дүрзүлеп-хевирлээр формовкалар (тус­кай хеп-савалар), соодукчулар ыяап-ла херек апаар. Бүдүрүлгезин чаа эгелеп тургаш, мурнай дериг-херекселин садып алган. Аңаа немей Кызылда «Терминалдан» 40 муң рубль өртектиг улуг соодукчуну саткан. Оон ыңай 180 муң рубльдиң улуг соодукчузу база бар. Черле ынчаш бурунгаар чүткүп, ажылы шуудап турар бүдүрүлге дээрзи илдең чорду. Бүдүрген бараанын садып-сайгарары-биле найысылалдың садыгларында болгаш  Чеди-Хөл, Чөөн-Хемчик болгаш өске-даа кожууннарда сайгарлыкчылар-биле керээни чарып алган. Ырак кожууннардан келген сайгарлыкчылар база национал чемнерни сонуургап, айтырып турарлар. Чоорту оларның-биле база дугуржулгаларны кылыр планныг.
Оон ыңай амданныг куруттарны база кылып турар. Бо ажылды Ульяна Куулар боду харыылап турар. Сүттен, алдын-сарыг хоо-тараадан чемнерни  шуптузун хол-биле кылыр, ындыг-даа болза, бүдүрүлгениң ажылчыннарының шалыпкынын, эрестиин магадап-ла ханмадым.
 
ЧАА ТЕХНОЛОГИЯ-БИЛЕ
 
Тыва национал чемнерни болбаазырадып турар Кууларларның өг-бүлези үениң агымы-биле чаа-чаа аргаларны тып, Кыдаттың Эрлянь, Моолдуң Улан-Батор чедип, сайгарлыкчылар шуулганнарынга, ярмарка-садыглаашкыннарга киржип турарлар. Ульяна Куулар моол, кыдат чоннарның арга-дуржулгазын көргенин мынчаар чугаалады:
“Кожавыста моолдар куруттарын болбаазырадырда, бичии-ле кургадыпкаш, хаптап кааптар чорду. Ол шыксымаар куруттар хап иштинге кургай бээр, ажырбас дээр. Кандыг-даа хевирниң куруттары бар, хаптааш-ла, үндүр садып турарлар. А Кыдатка чеде бергеш, боттарывыстың тыва аъш-чемивисти таныштырарывыс­ка, дыка сонуургаар улус болду. Харын-даа мырыңай маңаа, Кыдатка, бистиң-биле кады ажылдаңар деп чалап турган. Силерниң аъш-чемиңер экология талазы-биле арыг, тергиин эки-дир деп үнелээн. Удавас, февраль эгезинде, Улангомга сайгарлыкчылар шуулганы болур, ынаар база чоруур деп белеткенип турар бис. Мындыг шуулганнарга киржирге, эки, чаа-чаа технологияларны көрүп, билип алырынга ажыктыг болур чорду” – дидир. Шынап-ла, бараан сайгарып ажылдап турар кижиге аңгы-аңгы чоннарның арга-дуржулгазы ажыктыг, өөредиглиг болуру чөптүг.
 
ЧАА СОРУЛГАЛАР, ДУГУРЖУЛГАЛАР
 
Бо сайгарлыкчылар барааннарын амдыызында хол-биле кылып турарын үстүнде сонуургадып бижээн мен. Чаа дериг-херекселдерни садып алырын олар шагдан тура-ла планнап келген-даа болза, бүдүрүлгениң бут кырынга туруп сайзырап олурар шаа ол.  Ындыг-даа болза үе чидирбейн, технологтуг дериг-херекселдерни чиик өртек-биле садып алырының оруктарын, арга-хоргазын дилеп тургаш, Кыдаттан алырын дугуржуп алганнар. 
Бо чаа херекселди бүдүрүлгениң директору Кежик Куулар интернет четкизин дамчыштыр боду тып алган. Ооң соонда бээр эккээрин улуг компанияларның бирээзи-биле база чугаалажып алган. Ол херекселди канчаар ажыглаарының дугайында сөзүглелди кыдат, англи дылдарда бижээн. Англи дылда сөзүглелди Кежик Каң-оолович боду очулдуруп турар. Амдыызында ону очулдурарынга үе херек деп аныяк сайгарлыкчы чугаалады. Кыдат чуртунда мороженое кылыр херекселдиң өртээ мүн-не чүгээр 200 муң хире рубль, оон каайлы доскуулдарынга төлээри база бар. Оон тура Тывага чедир эккээринге элээн чарыгдал үнер. Ындыг-даа болза хүнден хүнче улам хөгжүп орар бүдүрүлгеге дериг-херекселдер чугула херек. Ынчангаш эккеп, эптеп салгаш, дораан-на продукцияларны ооң-биле кылып эгелээр деп шиитпирлээннер. Чүге дизе соңгаар хоорайларда сайгарлыкчылар керээ езугаар ажылдаары-биле манап турарлар. Удавас Шагаа байырлалы болгай, ооң соонда Сибирьниң хоорайларында сайгарлыкчылар-биле дугуржуп алыр арга тыпты бээр дээрзин Ульяна Куулар планнап турар. Божа холумактыг мороженоеден аңгыда, ооң өске-даа хевирлерин кылыр сорулганы салып алганнар. 
Соңгаар хоорайларже садып болу­рунуң чөпшээрел бижиин (лицензияны)  Абаканга кылдыртыр. Амгы үеде бо бүдүрүлге чүгле бистиң республикага садып-сайгарар чөпшээрелдиг болуп турар. Шагаа соон­да шимченир бис деп Ульяна Кечековна чугаа аразында немеп кагды. Ооң соонда чурттуң кайы-даа булуңунга садып болур апаар.
 
ТҮҢНЕЛ СӨС ОРНУНГА
 
Бөгүнгү маадырларымның ажыл-агыйын түңнеп олура, оларның шудургу кызымаан, шаптараазыннар турза-даа, оларны ажып эртип, бурунгаар­лап чоруп олурарын, оларның ажыл-ижи-биле таныжып чорааш, билдим. Бүдүрүлгениң амгы үеде турар оран-савазын хоорай чагыргазындан хөлезилеп алган. Ай санында 35 муң рубльди төлеп турар. Ажылдакчылары неделя дургузунда ажылдаан акшазын суббота хүнүнде санажып алыр. Ында ажылдап турар уругларның айда ортумак шалыңы 12 муңдан өрү. Оон аңгыда барааннарны садыгларже аппарып чедирери, электри энергиязының хөлезини, үндүрүглер дээш чарыгдалдар-ла хөй.  
Мону бижип олургаш, сайгарлыкчының хомудаан сеткилин база киирбес аргам чок болду. Чүл дээрге эрткен чылын ноябрьда Абаканга эрткен делгелге-ярмаркага киржип чорааш, Тывадан барган төлээлерниң удуртукчузу баш удур дугуржуп албаанындан боор,  моро­женоелер шыгжаар соодукчулары белен эвес болган. Ынчангаш 40 муң рубль өртектиг мороженоелер шупту эрип калган. Боттары Абакандан бичежек соо­дукчуну 19 муң рубль-биле удур саткаш, ону ажылдадып ажыглаарга-даа, божадан кылган мороженоелерниң хөй кезии эрип, чирттинмес апарган деп хомудалын чугаалады.  
Билдингир сайгарлыкчы Ульяна Кууларның кызымаккай ажылын үнелеп, Тываның Чазаа, экономика, көдээ ажыл-агый яамылары болгаш өске-даа албан черлери хүндүлел бижиктерни, өөрүп четтириишкин бижиктерин берги­лээн. Ачы-буян акцияларынга киржип, бүдүрүлгениң ажылдакчылары бичии уруглар бажыңнарынга барып, деткимчени көргүзүп турары база демдеглексенчиг. Тыва чоннуң национал аъш-чемин бодунуң чогаадыкчы, тывынгыры-биле кылып турар сайгарлыкчыларның ажыл-ижи өскелерге үлегерлиг болуру чугаажок.
Ася Тюлюш.
Авторнуң тырттырган
 чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.