1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТҮҢНЕП ЧУГААЛАШКАН

Январьның сөөл­гү хү­нүнде Тыва Реcпубли­ка­ның Күш-ажыл болгаш социал политика яамызынга ТР-ниң Өг-бүле болгаш уруглар херектериниң талазы-биле агентилели 2017 чылдың ажыл-чорудулгазын түңнеп, коллегия хуралын эрттирген. Аңаа республикада уругларның эргелерин камгалаар бүрүн эргелиг төлээ Ольга  Россова база кожуун­ бүрүзүнде өг-бүле база уруг­лар херектериниң талазы-биле төптерниң төлээлери бол­гаш чалаткан аалчылар  олу­­рушкан. Хуралды ТР-ниң өг-бүле болгаш уруглар хе­рек­­териниң талазы-биле аген­тилелиниң даргазы Саи­да Сенгии башкарып эрт­тирген. 
Хуралдың кол кезээ эгелээр бетинде “2017 чылдың өг-бүлези” деп Россия чергелиг мөөрейниң тиилекчилерин болгаш “Соок-Ирейниң оруу” деп ачы-буян акциязынга идепкейлиг киришкеннерни шаңнап, хүндүлел бижиктерни тывыскан. 
Мөөрейниң “2017 чылдың аныяк өг-бүлези” деп номинация­га Эдуард Монгуш биле Рената Дыртыкпанның, “2017 чылдың хөй ажы-төлдүг өг-бүлези” деп номинацияга Дойнурларның, “Ужур-чаңчылдарны кадагалап чоруур өг-бүле” деп номинацияга Андрей, Чечек Өпейлерниң өг-бүлелери  шылгараан. 
Шаңналдар соонда “2017 чылдың өг-бүлези” деп Россия чергелиг мөөрейге тиилекчи болган өг-бүлелерге ужурашкаш  чугаалаштым:
“Бистиң өг-бүлевис Улуг-Хем ко­жууннуң Хайыракан сумузун­да чурттап чоруур. Үш ажы-төл­­дүг бис. Улуг уруувус 5 класс­та, ортуну республиканың Р.Кен­денбиль аттыг уран чүүл школазының танцы салбырында 3 дугаар класста өөренип турар. Хеймеривис Хайыракан суурда уруглар садында. Уруувус уран чүүлге, а оглувус спортка сонуургалдыг болган. Эң бичиизиниң кайы угланыышкынга сонуургалдыы амдыызында  билдинмес” – деп, Рената Дыртыкпан  чугаалады. 
 Өгнүң эр ээзи Эдуард Монгуш Хайыраканның уран чүүл школазында баян башкызы, а херээжен ээзи танцы башкызы. Олар чыл санында бирээзи Соок-Ирей, өскези Харжыгаш кылдыр кеттинип алгаш, суурнуң бажыңнарын кезип, байырлал таварыштыр хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерге боттарының  өмүнээзинден белектерни сөңнеп, ачы-дуза чедирери чаңчыл болу берген. Чаа чыл чоокшулаарга-ла, Соок-­Ирей болгаш Харжыгаштан белек алыры-биле бичии уруглар оларны манап эгелээр.­ Чүгле Хайыракан суурнуң хөй ажы-төлдүг өг-бүлелеринге эвес, а Шагаан-Арыг хоорайның бичии уругларның хоргаадал черин база утпайн чоруурлар. “Өг-бү­леге быжыг найырал, бурун­гаар тура-сорук, сорулга, бот-боттарын билчири чугула. Ажы-төлүн бут кырынга тургузар, оларның эртем-билиг чедип алырынга ада-иениң киржилгези улуг рольду ойнаар. Бергелерге таварышкаш,  черле торулбас. Бурунгаар көрүштүг, быжыг туруштуг  болза, үлегерлиг өг-бүле деп бедик атка төлептиг болур” – деп, Эдуард Монгуш биле Рената Дыртыкпан бодалын чугааладылар. 
“Өөм ээзи-биле кады аравыста дугуржуп чугаалашкаш, 2007 чылда ийи  ажы-төлүвүске немей дөрт оолду, бир кысты азырап алдывыс.  Ниитизи-биле 7 ажы-төлдүг бис. Чаа азырап ап турувуста, шупту  2-3 харлыг чаш турдулар. Хөй ажы-төлдүг болуру дээрге кижиниң эң-не улуг аас-кежии-дир деп өөм ээзи-биле өөрүп чоруур бис. Төрээн төлүм, азырап алган төлүм деп  кажан-даа ылгай көрбес бис. Ынчалза-даа шору өзе бергеш, эш-өөрүнден дыңнап каапкан  болур чорду. Ынчангаш  азырап алган бис  деп тайылбырлап бээр ужурга таварышкаш, чугаа­лашканывыс соонда, азырап чоруур ада-иезинге ынакшылы улам күштели бээр чорду” – деп, Дойнурларның өг-бүлезиниң херээжен ээзи чугаалады. 
Дараазында Тыва Респуб­ликаның тудуг болгаш коммунал ажыл-агый сайыды Евге­ний Юрьевич Овсянников, Рос­сияның ОБЯ-ның Тыва Рес­публикада эргелелиниң удур­тукчузу Андрей  Назаров, Тыва Республиканың хамааты камгалалы болгаш онза байдалдар албанының удуртукчузу Аяс  Сарыглар, “Тывасвязьинформ” акционерлиг ниитилелдиң  чиңгине  директору Сылдыс  Хертек дээш өскелерге-даа  ТР-ниң өг-бүле болгаш уруглар  херектериниң талазы-биле  агентилелдиң хүндүлел бижиктерин, “Соок-Ирейниң оруу” деп ачы-буян акциязынга идепкейлиг киришкени дээш  тывыскан. 
Коллегия хуралынга ниитизи-биле дөрт чугула айтырыг­ларга хамаарыштыр илеткелдерни чугаалашкан. Бирээде, ТР-ниң өг-бүле болгаш уруг­лар херектериниң талазы-биле агентилелиниң 2017 чылда кылып чоруткан ажылдарының база 2018 чылда кандыг айты­рыгларны колдадырының дуга­йында. Бо айтырыгга  хамаарыш­тыр Өг-бүле болгаш уруг­лар херектериниң талазы-биле аген­тилелдиң хоойлу-дүрүм, кадрлар-биле ажыл чорудар килдизиниң эргелекчизи Оюмаа Дотпе илеткээн. Аңаа хамаа­рыштыр Мөңгүн-Тайга кожуун­да чединмес өг-бүлелерге болгаш уругларга социал дуза төвүнүң директору Аяс Саая мын­чаар чугаалаан: "Тыва чоннуң үндезин культуразынга даянып, өг-бүлелер-биле, аймактар-биле ажылдап турар бис. Чижээлээр­ге, бир төрел аймактың эки ажылдап, амыдырап чоруур үлегерлиг улузунуң дузазы-биле ажылдааш, 2017 чылда эки үре-түңнелдиг болдувус. Ынчангаш 2018 чылда база ол ажылывысты уламчылап, ону улам күштелдирер  сорулганы салган бис. Чединмес өг-бүлелерниң саны 2016 чылда 72 турган болза, а 2017 чылда 56 өг-бүле-биле ажылдап турдувус. 2017 чылдың түңнели-биле алырга, 7 өг-бүле берге байдалдан үнген. Ам 2018 чылда 48 өг-бүле-биле ажылдаар бис. Ада-өгбелеривистиң езу-чаңчылдарынга даянып ажылдааш, берге байдалда өг-бүлелерниң санын өстүрбейн барганывыска өөрүп тур бис". 
Өвүр кожууннуң шак ындыг төвүнүң директору Чодураа Куулар коррекциялыг прог­рамма-биле ажылдап турарын дыңнаткаш, кожуунда чединмес өг-бүлелер-биле  ажылдап турар арга-дуржулгазын солчуп,  ол ажылдарның чонга кайы хире дээштиин чугаалаан. Оларның кылып чорудуп турар ажылын өске кожууннарда болгаш Кызыл хоорайда коллегалары онзалап демдеглээн. Чайгы үеде олар организациязының автобузунга хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерни олуртуп алгаш, кады тайга-таңдыже катап, тооруктап чоруптар. Чыып алган кадын, мөөгүзүн суурга келгеш,  шупту чаңгыс черге чыглып алгаш,  кады болбаазырадып турарлар. Мөөгүнү канчаар дузаары, катты  хайындырары дээн ышкаш өгнүң херээжен ээзиниң кылып билир ужурлуг ажылдарын төптүң дар­газы Чодураа Куулар билбес улус­ка боду өөредип, мастер-класстарны эвилелдээн. Оон ыңай тус­кай специалистерни төптүң ажылдакчылары чалап эккелгеш, хөй ажы-төлдүг ада-иелерге өг-бүлениң бюджедин баш бурунгаар санаарының, орулга­зын канчаар көвүдедириниң дуга­йында тренингилерни эрт­тирип турар. Өскелерден база бир ылгалдыг чүүлү болза, хуулуг чээлини (кредит) кан­чаар, кандыг байдалда ажыглап болурунуң дугайында чүгле теория кырында өөретпейн, а херек кырында амыдыралга боттандырары-биле бир өг-бүлениң амыдыралынга дуржулганы кылып дузалашкан. Ол дээрге алдын холдуг, ус-шевер, дарган кижини  демир каңнакчызының тускай курузунга өөреткеш, акша-көпеек ажылдап алыры-биле демир каңнаар аппаратты садып алыр хуулуг чээ­лини алырынга дузалашканы-дыр. Ол кижи амгы үеде хууда сайгарлыкчы болуп ажылдай бергени өөрүнчүг. 
Айдың ОНДАР.
Айдыс ШОЙДУННУҢ 
тырттырган чуруу.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.