1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТӨЛЕПТИГ САЛГАКЧЫЛАРЫ ХӨЙ

Башкының  чымыштыг ажылынга бердинген эр башкылар Нарын ортумак школа­зынга шагдан бээр ажылдап чораан. Оларның мергежилин уламчылап, даанган хүлээлгезин кызымаккай күүседип чоруур башкыларның бирээзинге Сергей Белек-Доржуевич Ендан хамааржыр.Ол бодунуң салым-чолун спорт-биле холбааны таварылга эвес. Сергей ортумак класстарга өөренип турда, школага башкы училищезин чаа доос­кан аныяк башкылар Анай-оол Тумат­ович Шойдук, Учас Наксыл­ович Бюрбючап ажылдап келген. Школада бичии оолдарның сонуургалын аныяк башкылар дораан хаара тудуп, хүреш, волейбол секцияларын ажылдадып эгелээн. Оон эгелеп спорт Сергей Белек-Доржуевичиниң амыдыралының чарылбас кезээ  болу берген.

Школаны дооскаш, шериг хү­­лээлгезин ол кызыгаар шерии­ниң К.Е.Ворошилов аттыг училищезинге эрттирген. Москва шериг округунуң самбо хүреш маргылдаазынга бирги черни, Одесса хоорайга эрткен КАЧ (КГБ) шерииниң 5-ки спартакиадазынга 1-ги черни алганы аныяк оолду чалгынналдырган. Шериг соонда Смоленскиниң күш-культура  институдунга дораан өөренип киргеш, бирги чылында-ла 1978 чылда Москва облазының Химки хоо­райынга болган самбо хү­­решке маргылдаага Сергей бодунуң деңзизинге чемпионнап, ССРЭ-ниң  спорт мастери атты чедип алган. Институтка өөренип тургаш, Сергей Белек-Доржуевич Бүгү-эвилел чергелиг маргылдааларга чедиишкинниг киржип турганын ооң хөй санныг  медальдары  болгаш Хүн­­дүлел бижиктери  херечилеп турар:

ленинчи комсомолдуң Бүгү-эвилел турнири — 1 чер, Москва хоорайга Аныяктар оюннарынга тиилелге дээш, оон-даа уламчылаар болза төнчү чок. Институтту дооскаш, бир чыл иштинде республиканың спорт комитединге тренерлеп ажылдааны Сергей Белек-Доржу­евичиниң башкы ажылынга хандыкшыырынга улам идиг болганы чугаажок.

1983 чылда Сергей Белек-Доржуевич Нарын школа­зының  химия башкызы Елизавета Александровна-биле өг-бүле тудуп, амыдыралының аайы-биле төрээн школазынче ээп келген. Башкылары Анай-оол Туматовичиниң, Учас Наксыловичиниң арга-дуржулга­зын эдерип, аныяк башкы хү­реш секциязын дораан ажылдады берген. Ол секцияже чүг­­­ле    оолдар эвес, а уруглар база күзелдии-биле чоруп эге­лээн. Башкының өөреникчилери Долума Сергеева, Янжимаа Яндак республикага школачылар аразынга самбо хүрешке чаңгыс эвес удаа чемпион­наанын суур чону ам-даа сактып чугаалажыр. Секцияның кежигүннери эртенгиниң 6 шакта-ла белеткенип эгелээр. Кыжын-даа озалдаар кижи чок,  секция барып турар өөреникчилерниң өөредилгези болгаш чурумунче башкы улуг кичээнгейни салып турган. Оларның аразында бирги тыва делегей чемпиону Аяс Соян база бар. Сергей Белек-Доржуевичиниң кижизиткени Тывада билдингир волейбол ойнакчылары Саян Кыл­гыдайны, Белек, Шеңне, Аян, Байыр алышкыларны, Аюуш Хумбуну, чадаг чарышка республикада билдингир Байыр Аракчааны спорт­ка ынакт­ар кончуг эки билир. Эрткен чүс чылдың 80 чылдарының төнчүзүнде спортчу башкының өөреникчилери Владимир Биче-оол, Шолбан Чамыян Кемерово хоорайга болган самбо хү­решке маргылдаага спорт мастеринге кандидаттың нормазын күүсеткеннер, 2012 чылда Байра Маалай  Россия кубогунга киришкеш, чемпионнап, спорт мастеринге кандидат атты камгалап алганынга башкызы чор­гаарланып чоруур.

Эрзин кожуунга баштайгы уругларның  спорт школазын Нарын суурга  Сергей Белек-Доржуевичиниң тургускан.

1980-90 чылдарда уругларның шериг-патриотчу кижизидилгезинге улуг салдарны кызыгаар шериглери-биле харылзаа чедирип турган. Школачылар концерт белеткеп алгаш,  Цаган-Тологой заставазынга аалдап барып, а кызыгаар шериглери Нарын суурга кээп, «Зарница» шеригжиткен оюнну чылдың-на эрттирери чаңчылчаан турган. Бо чугула ажылга Сергей Белек-Доржуевичиниң киирген үлүү улуг.

Эки кижини ажы-төл база дөзексээр. Сергей Белек-Доржуевичиниң өөреникчилеринден  20  ажыг кижи күш-культура башкызының мергежилин шилип алган, республиканың янзы-бүрү булуңнарында ажылдап чоруур. Кызылдың  № 12 школазында безин 3 өөреникчизи күш-культура  башкылап чоруур, оларның аразында дээди категорияның башкызы Байыр Аракчааны адаарга-ла,  хөйнү чугаалап турар.

Сергей Белек-Доржуевич — аныяктарның  идегелдиг дагдыныкчызы. Ооң «школа­зын» эрткен башкылар хөй: Мөрен  школазында С.Б. Сотнам, кожууннуң  уругларның  спорт школазының  башкылары А.А Сегбе,  Н.К. Банчын, көдээ ажыл-агый техникумунда Ч.О. Кыргыс, Нарын школазында күш-культура башкылары  А.Д. Доптан,  С.С. Дүмен болгаш өске-даа.

Бөдүүн башкыдан эге­лээш школа директорунга чедир ажылдап чорааны  Сергей Белек-Доржуевичиниң ажылчын шы­нарын,  билиг-мергежилин, кижизиин, төлептиг чоруун көргүзүп турар.

Сергей Белек-Доржуевич — уругларның  ынак башкызы, суурнуң чонунуң хүндүткелдиг кижизи, аныяктарның мерген дагдыныкчызы боорундан аң­гы­да, ооң сонуургалдары янзы-бүрү. Школаның башкыларын удуртуп  алгаш,  аян-чорук кылып четкен черлери  база  эвээш эвес:  Москва, Прибалтика, Ортаа Азия, Алтай… Чайгы шөлээзиниң үезинде өг-бүлези-биле бир-ле черже ыяап чедип, дыштанырынга ынак. Кыдаттың бурунгу ханаларынга чедип, кожавыс Моолдуң ыдыктыг черлеринге, аржаан-сугларынга дыштанмаска «сагыжымга бир-ле чүве четпейн тур» дээр кижи.

Ол — өг-бүлениң төлептиг ээзи  база үлегерлиг ада. Уруу эмчи мергежилди чедип алыры-биле өөренип турар.

Сергей Белек-Доржуевичиниң өөреникчилериниң  күш-дамыр сайзырадырынга болгаш кадык амыдырал  кижизидилгезинге, улус өөредилгезиниң сайзыралынга киирген  үлүүнуң  үнелелин Тыва Республиканың Дээди Хуралы­ның (парламентизиниң), Улус өөре­дилгезиниң,  Аныяктар болгаш спорт яамыларының  Хүндүлел бижиктери херечилеп турар.

Тываның Чазааның  эр башкыларны  деткиири-биле  идип үндүрген төлевилели амыдыралга боттанып, эр кижиниң хей-аъды улам көдүрлүп турары өөрүнчүг-дүр.

Т. НООЗУН,

школаның хоочун башкызы.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.