1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТӨРЭЭН ЧУРТУН КАМГАЛААРЫ - ЫДЫК ХҮЛЭЭЛГЕ

Ада-чуртун камгалаары, дүне-даа, хүндүс-даа ооң кызыгаарын хайгаараары – онза харыысалгалыг болгаш айыыл­дыг  ажыл. Хүннүң-не муң-муң кызыгааржылар чурттуң күрүне кызыгаарын камгалап хайгаарап турар. 
Россияның  Айыыл чок чорук албанының Тыва Республикада Кызыгаар эргелелиниң хүндүткелдиг хоочуну, халажылгада полковник Владимир Комбу Чөөн-Хемчик кожууннуң Теве-Хая суурга төрүттүнген. 1980 чылда Москваның дээди кызыгаар училищезин чедиишкинниг дооскан соонда, хуваалда езугаар аныяк кызыгааржыны Бурятияның “Наушки” хыналда-эрттирилге пунктузунче чоруткан. Аңаа ол адыгжы болгаш конт­ролер взводтарның командир эрге-дужаалынга шериг херээн эрттирип турда, бир чыл болганда отрядтың Тывада хайгыыл килдизинче ажылдаары-биле чалаан. 1981 чылда Владимир Сергеевич төрээн чуртунче чанып, “Цагаан-Тологой”, “Мугур-Аксы” кызыгаар заставаларынга, Кызылдың кызыгаар эргелелинге баштайгы байысаалга килдизинге улуг офицери, Эрзин, Тес-Хем кожууннарга кызыгаар комендантызы, байысаалга килдизиниң начальниги болуп ажылдаан. Москваның шериг академиязынга өөредилгезин доозупкан соонда, оперативтиг килдистиң даргазының оралакчызы, а сөөлүнде даргазынга томуйлаткан. 
“Мээң ажылдап турар үе­ле­римде Россия—Моол кызы­гаарының байдалы нарын турган. Ол үеде кызыгаар үрекчилериниң саны бир чылда 400-500 чедип, бистиң-даа, кожавыс Моолдуң-даа талазындан дыка хөй турган. Ол дээрге мал-маган оору, контрабанда, үүрмек бараан-сараан солчулгазы дээш оон-даа өске. Кызыгаар үрекчилерин дилеп тывар, кеземче херээн оттурар, хоругдаар дээш ажыл кончуг-ла чымыштыг. Ол үеде эки турачылар, кызыгаардан ырак эвесте малчыннар үлүг-хуузун киирип, улуг дузазын көргүзүп турганнар. Ынчан кызыгаар чоогунга чурттакчы чон хөй турган үе-ле болгай. Оларның-биле чоок харылзаа тудуп, таныш-көрүш турган болгаш черле тыва кижиге төрээн чуртунга ажылдаары чиик турган деп санаар мен. Мээң мурнумда байысаалга килдизиниң улуг офицерлери Кара-оол Божурович Оюн, Маа­дыр-оол Сүрүнович Даргат, Бюрбю Иргитович Чамьяң олар ажылдап турган. Маадыр-оол Сүрүнович Эрзин чурттуг болгаш, меңээ кызыгаарда байдалды тайылбырлап, дөргүл-төрели, эш-өөрү-биле таныштырып, улуг дузазын көргүскен. 
Күрүне кызыгаарынга кандыг-даа онза айыылдыг байдалдар турган. Кызыгаар үрекчилерин истеп тудуп турар үеде озалдыг-ла. Олар удурланып, боо-чепсээн, бижээн-даа ажыглаар та­варылгалар турган болгай. Ынчалза-даа кандыг-даа нарын чүүлдерни тайбың байдалга, эптиг-чөптүг шиитпирлээрин оралдажыр турган бис.
Амгы үеде кызыгаар үрек­чилериниң талазы-биле байдал экижээн-дир. Кызыгаар заставаларының, хыналда-эрт­тирилге пунктуларының материал-техниктиг баазазы амгы үении-биле чаартынып, долузу-биле дериттингени магалыг-дыр. Бистиң үевисте машина-балгат, артык кезектер, кывар-чаар материалдар хандырылгазы ындыг-ла эки эвес турган. Качык талазынче машиналыг халды бээр турган болза,  а Тере-Хөл уун­че албан-биле аъттарлыг чоруур. Чүге дизе ынаар машина хамаан чок аъттыг безин чорууру берге элезинниг черлер бар. Ады безин “Эдер-элезин”. Ол ынчан колдуунда хонуп-дүжүп чорааш, кызыгаар камгалаар үе. Кызыгааржылар дергилеп алган майгыннарынга азы малчыннарның аалдарынга хонуп, кызыгаар участогун эргий кезиир чүве. Эрзин участогу 100 ажыг километр. Ынчангаш хүннүң-не чоок черлерже 2, а ырак черлерже 3-тен хөй кызыгааржылар үнер. Күрүне кызыгаарының шугумун үрээн деп дүвүренчиг медээ кээр болза, ол ынчан тускай белеткеттинген кызыгаар бөлүү дарый машиналыг, аъттыг, ыттарлыг үнүптер.
Кызыгаарда эрттирилге пунк­туларында РФ-тиң Айыыл­ чок чоруунуң федерал­дыг албанының  ТР-де Кызыгаар эргелелинден аңгыда Тываның каайлы чериниң, Росхереглелхайгааралдың ТР-де эргелелиниң, ТР-ниң ветеринарлыг хайгаарал албанының төлээлери ажылдап турар. Мээң ажылдап турган үемде бо бүгүнү шуптузун кызыгааржылар кылып турган болгай. Араб чурттарның аңчыларының эң үнелээр кужу, аңнаарынга ажыглаар 50-60 хартыганы Тывадан үндүрүп чыткаш, туттурган таварылгалар 1980-1990 чылдарда болган. Хартыганы бүдүү тудуп турган улустарны көөрге, дыка солун. Олар четки чадыпкаш, ооң адаан­га дириг көге-буганы өрттеп каарга, хартыга келгеш, четкиге орааттына бээрге, тудуп алыр” – деп, хоочун кызыгааржы чугаалады. 
Владимир Комбунуң хөрээн хөй санныг, орден, медальдар каастап турар. Оларның аразындан  кызыгааржыга эң үнелии: “Шериг албанынга ачы-хавыяа­зы дээш” орден, “ССРЭ-ниң күрүне кызыгаарының камгалаарынга шылгараңгай чоруу дээш” медаль. 
Хоочун кызыгааржының өөнүң ишти Дизенмаа Тюлюшевна ырак-узак черлерже өөнүң ээзи-­биле кады чоруп, ажы-төлүн азырап, аажок деткип чораан ие. Комбуларның өг-бүлези 2 оолду, 1 кысты өстүрүп кижизиткен. Аас-кежиктиг кырган ада-ие 9 уйнуктуг. Олар кады чурттаанындан бээр 40 чыл чеде берген. 
Владимир Сергеевич-биле чугаалажып ора, ооң кижизиин, бүдүштүүн, улус-биле чугаалажып билирин магададым. Шак бо мындыг эки шынарлары-биле ол кызыгааржыларның хүндүткелин чаалап алган. Аныяк кызыгаар­жылар ооң дугайында чүгле экини чугаалап, аажок экииргек, бөдүүн, чөптүг, кезээде дуза кадарынга белен болгаш арга-сүмезин кадып чоруур, үлегер алыксаар киживис деп чугаалаар болду.
Владимир Комбу амгы үе­де Тываның күрүне универ­ситединиң юридиктиг факультединде Россияның болгаш даштыкы күрүнерлерниң кеземче эрге-хоойлу эртемин башкылап турар. 
«Шериг кижи бүрүзү педагогика эртеминге өөренген болур. Аныяктар-биле ажылдаары солун, кижи олардан база солун чаа чүүлдерни өөренип алыр. Башкылап турар эртемим дээрге бүгү назынымда кылып турган ажылым болгаш башкылаары база меңээ белен. 
Кызыгааржы эш-өөрүмге, Ада-чурттуң Улуг дайынының хоочуннарынга болгаш рес­публиканың эр хиндиктиг чонунга байыр чедирип, бүгүдеге экини күзедим» – деп, Владимир Сергеевич чугаазын доосту.
Ада-чурт камгалакчызының хүнүнде кыштың соогу, чайның изии дивейн кызыгаар камгалаар ажылынга бердинген кызыгааржыларның харыысалгалыг, чымыштыг ажыл-ижинге чедиишкиннерни күзедим.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруу.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.