1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТӨТЧЕГЛЕКЧИ БОЛБАС ДИЗЕ...

Дөрт чыл бурунгаар 2014 чылда Россия Федерациязының балык талазы-биле агентилелиниң «Хемнер, хөлдерге балык тударының  дугайында» чаа дүрүмү күш кирген. Бистиң Тыва Республикага хамаарыштыр алырга, чылдың-на апрель 20-ден июнь 20-ге чедир, оон аңгыда сентябрь 10-дан октябрь 10-га чедир Улуг-Хем болгаш база ынаар киир агып чыдар хемнер болгаш ооң-биле тудуш хөлдерге кандыг-даа хевирниң балыктаашкынын чорудары хоруглуг. 
Ынчалза-даа спортчу болгаш арыг-агаарга дыштанып алыр дээн сонуургалдыг балыктаашкын база ол ышкаш балык туткаш, садып сайгарып турар хамаатылар хоойлуну чедир билбес азы тоомча чок болганындан торгаалдарга онаажып турар. Хоойлу-дүрүм билбези, харыысалгадан чайладыр чылдагаан эвес деп чүүлдү угаап билзе чогуур.
Бо чылдың 9 айларының дургузунда хөй санныг административтиг протоколдардан аңгыда, 3 кеземче херээн оттурган. Тыва Республиканың аңнаашкын болгаш балыктааш­кын талазы-биле күрүне комитединиң килдис начальниги Уран-Даш Ооржак-биле ужуражып, ук хоойлуну делгереңгей тайылбырлап бээрин дилээн бис. 
– Уран-Даш Хапыр-оол­ович, балыктаары хоруглуг үе­лер­де кандыг балыктарны тударын чөпшээревейн турарыл?
– Апрель 20-ден июнь 20-ге чедир, оон аңгыда сентябрь 10-дан октябрь 10-га чедир кадыргы, ленок, мыйыт азы шокарны, белди тударын хоойлу езугаар хоруп турар. Бел дээрге Тываның Кызыл дептеринче киир бижээн ховар балык болур. Оон аңгыда сентябрь 20-ден ноябрь 30-ге чедир республиканың девискээринде хөлдерден сиг деп адаар балыкты тударын хораан. 
Октябрь 1-ден декабрь 31-ге чедир пелядь азы ак-балыкты тудары хоруглуг. Тодаргайлаарга, май 1-ден июнь 30-ге чедир Ноян-Хөлге, Хамсыра, Чаваш болгаш Хамсыраже киир агып чыдар хемнерге, ол ышкаш май 1-ден июнь 10-га чедир Тываның девискээринде Улуг-Хемче киир акпайн турар хөлдерге балыктаарын чөпшээревейн турар. Ындыг-даа болза чурттап турар суурунуң хем кыдыында адми­нис­тративтиг кызыгаарындан өрү алзы 500 метр, куду алзы 500 метр черге сыырткыыш-биле балыктаарын чөпшээреп каан.  
– Кышкы балыктаашкында хоруглуг чүүлдер дугайында чүнү чугаалап болур силер?
– Кышкы балыктаашкынга хамаарыштыр хоойлу-дүрүмде хоруушкуннар чок. Чазын, чайын база күзүн балыктаашкынны хоруп турар чылдагааны мындыг: чазын балыктар хем өрү үнгеш, үүргене чажар, чайын өзүп көвүдээр, күзүн кышты эртип алыр сорулга-биле остарга, ээремнерге дунчулап чыглып эгелээрин өөренип көрген бооп турар. 
– Уран-Даш Хапыр-оол­ович, чижээлээрге, бистиң рес­­публикага хамаарыштыр­ алырга, Тожу, Тере-Хөл ко­жууннарның чурттакчыларынга аң биле балык эъди кол чиир чеми болгай. Оларга көрдүнген тускай чиигелделер бар боор бе?
– Тожунуң, Тере-Хөлдүң-даа чурттакчыларынга федералдыг хоойлу-дүрүм чаңгыс аай. Олар ону албан сагыыр ужурлуг. Ындыг-даа болза балыкты тудар чөпшээрел азы квоталар ёзугаар тускай чиигелделер бар. Ону муниципалдыг девискээрде чурттап турар чоннарның төрел-бөлүүнге аңгылап бээр. Федералдыг төптен Соңгу Чүктүң үндезин болгаш эвээш санныг чоннарынга көрдүнген квота-биле бо чылын Кижи-Хемде «Узю» төрел-бөлүкке шортанны 1 тоннаны, ала-буганы 200 килди, плотваны – 340, карасьты – 380, кадыргыны – 200, сиг деп балыкты – 300, ленокту 400 килди тударын чөпшээрээн. 
База катап айтып демдеглеп каайн, чүгле чаңгыс негелде балык үүргенелеп, дунчулап турар болгаш балыктаары хоруглуг үелерде балыктап болбас. Тожу чону боттары билбейн турар чадавас, төрел-бөлүктерниң баштыңнары балык тудар чөпшээрел бижиктерни кээп албайн турар. Бо дээрге күрүнениң эрге-чагырга органнары-биле кады ажылдажылганың кошкаан көргүзүп турар эвес бе?  
– Хоруглуг үелерде балыктааны дээш торгаалдың хемчээли кайы хире болуп турарыл?
– Балыктаашкын дугайында хоойлу-дүрүмнү хажытканы дээш 2000-дан 5000 рубль чедир административтиг торгаалды онаар. Бойдуска чедирген когаралдың хемчээли-биле, тодаргайлаарга, хөй хемчээлдиг балык-байлаң тутканы дээш кеземче херээн-даа оттуруп болур. Чижээлээрге, республиканың өске кожууннарындан база кожа регионнардан келген хамаатыларга хамаарыштыр 124 административтиг протоколдарны долдурган. Ооң иштинде 80 херекти Саян артындан дыштанып келген туристерге хамаарыштыр бүрүткээн. 
Тожунуң Хамсырага чай дур­­гузунда чорудуп келген хынал­даларның түңнелинде чөпшээрел чок балыктап турган хамаатылардан 16 четкини, 24 спининг азы ырады октаар сыырткыыштарны, 83 бөдүүн сыырткыышты, моторлуг 7 хемени база бир хеме моторун хавырган. Ол ышкаш 27 ясьты, 10 шортанны, 4 лещти, 458 кадыргыны, 209 ленокту, 16 мыйытты чөпшээрел чок тутканы илерээн.­ Төтчеглекчилерге онааган торгаал 251 муң рубль болган. Ону шуптузун республика бюджединче шилчиткен. Күрүнеге чедирген 186 муң 820 рубль түңнүг когаралды катап эгиткен. 
– Уран-Даш Хапыр-оол­ович, Тывага өске регионнардан кайыын хөй балыкчылар кээп турарыл? 
– Колдуунда Кемерово­дан хөй кижи кээп турар. Оон аңгы­да Иркутск, Красноярск, Санкт-Петербург болгаш Мос­ква­дан безин кээп турар төтчег­лекчилер бар. Улуг делгем чуртувус Россияның кандыг-даа булуңунга баргаш, дыштанып алыры хамаатыларның конституцияда бижиттинген эргези-ле болгай. Ынчалза-даа хоойлу-дүрүмнү сагыыр апаар. 
Бир чамдык таварылгада тус черниң чурттакчылары боттары келген аалчыларны автомашина-биле ырак черде хөлдер, хемнерге чедирип турар. Аңаа баргаш, боттарының хемелерин берип, хөлезилеп төтчеглекчилерге хоойлуга удур балыктаарынга таарымчалыг байдалдарны тургузуп, боттарынга ажык-кончаа сүрүп, акша-хөреңги ажылдап ап турар барымдаалар база илереп турар. 
– Балыктаарын чөпшээре­вейн турар үелерде хөй балык туткан дээш кеземче херээ от­турган таварылгалар бүрүткеттинген бе? 
– Аңнаашкын болгаш балыктаашкын талазы-биле күрүне комитединиң инспек­торларының ОШАЧКИ ажылдакчылары-биле каттышкан рейдизиниң үезинде бо чылдың май 16-да Бояровка – Тоора-Хем оруунга УАЗ автомашинаны доктааткан бис. Ооң түңнелинде Тожу кожууннуң чурттакчылары туттурган. Олар ниитизи-биле 1000 ажыг балыкты машиназынга сөөртүп чораан. Ооң иштинде 733 кадыргы, 8 бел, 261 ленок, 40 сиг болгаш 6 шортанны найысылал Кызылга садып саарып алыр сорулгалыг бар чорааны иле­рээн. Кызыл – Сарыг-Сеп оруунга 3 муң 70 балыкты аппар чорааш туттурган таварылганы май 26-да бүрүткээн. Үш дугаар хе­рек сентябрь 22-де демдег­лет­тинген. База Сарыг-Сеп – Кызыл аразында автоорукка Тожу ко­жууннуң чурттакчылары 1400 ажыг аңгы-аңгы балыктарны са­дып саарып алыр сорулгалыг сөөртүп чо­рааш, туттурган. 
Бо таварылгаларга хамаа­рыштыр хоойлуну хажыткан дээш кеземче херээн оттурган. Амгы үеде  истелге ажылдары чоруп турар. 
– Уран-Даш Хапыр-оол­ович, хоойлу-дүрүмнү чандыр баспайн, көрдүнген хуусаада балыктаар күзелдиг кижилерге кандыг чагыг-сүмени берип болур силер?
– Амгы үеде улуг, биче кижи­лер Интернет-биле ажылдап билир, медээлерни номчуп турар болгай. Хоойлуну эки сагыыр деп бодаар болза, Тыва Республиканың аңнаашкын болгаш балыктаашкын талазы-биле күрүне комитединиң албан ёзунуң сайтынче кирип, база ол ышкаш балыктаашкын талазы-биле федералдыг агентилелдиң албан езу-биле медээлерин номчуп, таныжып ап турары күзенчиг. 
Мерген ОНДАР чугаалашкан.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.