1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТӨӨГҮЗҮН СУРАП ЧОРДУВУС

Шивээниң төөгүлүг артынчызы.
 
Моолдуң амгы Хомду аймаанга Хомду шивээзин хостаанындан бээр 105 чыл болган оюн уткуштур июнь 9-тан 15-ке чедир Тываның гуманитарлыг болгаш тускай социал-экономиктиг шинчилелдер институдунуң (ТГТШИ) комплекстиг эртем-шинчилел экспедициязы үре-түңнелдиг ажылдааш келген. 
Ук экспедицияның киржикчилери: ТГТШИ-ниң төөгү секторунуң эргелекчизи, төөгү эртемнериниң кандидады А.А. Самдан (удуртукчузу), археология секторунуң эргелекчизи, төөгү эртемнериниң кандидады Л.Д. Чадамба, аас чогаал секторунуң эргелекчизи, педагогика эртемнериниң кандидады М.Б. Кунгаа, ол-ла секторнуң эртем ажылдакчызы А.В. Хомушку, эртем архивиниң эргелекчизи В.С. Салчак, эмчи Н.Т. Салчак, Чөөн-Хемчик кожууннуң Баян-­Тала сумузундан Куулар Балдаң оглу Лопсаң-Сорукту маадырның чээни Д-Д.Ы. Монгуш, Тес-Хем кожууннуң Чыргалаңды ортумак школазында Ю.Л. Аранчын аттыг чурт-шинчилел музейиниң эргелекчизи Н.Д. Эртине болгаш институттуң экер-эрес чолаачызы А.В. Монгуш олар кижи-бүрүзү боттарының мурнунга салып алган сорулгаларын чедимчелии-биле күүсеткен.
Бирги хүн. Июнь 9-та Кызыл хоорайдан эртенгиниң сыгыр даӊ бажында үнүпкеш, Моолдуң Успа аймактың төвү Улангомга дүъштеп алгаш, Хомду хоорайга орай кежээ халдып кирип келдивис. ТГТШИ биле Хомдунуң күрүне университединиң аразында чардынган керээ-биле дугуржулга ёзугаар ук дээди өөредилге чериниң сургуулдарының ниити чуртталга бажыңынга турумчуп алдывыс. Моол өңнүктер эвилең-ээлдээ-биле уткуп-хүлээп алдылар. 
Июнь 10-да Хомду университединиң археология кафедразының башкызы, төөгү эртемнериниң кандидады (Барнаулга камгаланган) Мөнхбаярның тайылбырлааш­кыны-биле Хомду хоорайның тургус­тунган төөгүзүн база 105 чыл бурунгаар Хомду шивээзинге болган кадыг-дошкун тулчуушкуннарның ужур-утказын дыңнап, билип алдывыс.
 
Хомду хоорайның тургустунган төөгүзү
Моолдуң төөгүзүнден ап көөр болза, баштайгы сууржуң чери Урга (ϴргээ) хоорай – 1632 чылда тургустунган,1924 чылдан бээр ону Улан-Батор деп адай берген. Ийи дугаар тургустунган сууржуң чер бо Хомду хоорай болуп турар.
1685 чылда джунгар Галдан-Бошогту-хаанның манчы-кыдат эжелекчилерге удурланыышкын төвү болур бодунуң паараңын Хомду хемниң унунга тургузуп, Хомду хоорайның үндезин таваан салган болду. Моол дылда «Санныг-Герел» дээр төөгү бижимелинде Галдан-Бошоктунуң ону тургусканыныӊ дугайында барым­дааларлыг медээлер бар.
Шивээниң (паараңныӊ) баштайгы таваа турган чери Хомду хемниң унунга, (бо тайылбыр берип турарывыс шивээниң) соңгу чүгүнде 40 хире километр ыракта Кызыл-Хараган деп черге турган. Бо чер-чурттуң өөлеттери ол черни Херим деп адаар. Херим дээрге (Крепость) Шивээ дээн уткалыг. База бо-ла хевирлиг дойдан кылып каан херимниг турган.
1762 чылда ол шивээни Хомду хемниң унундан Буянды хемниң кыдыынче бээр көжүрүп эккелген. Чүге бээр көжүрүп келгенил дээрге, ол шивээниң адаандан суг үнгеш, херими чымчап, чамдыйып эгелээн деп бижимел үндезин бар. 
Социализм үезинде Хомду хоорайның тургусканын 1762 чылдан эгелеп ба­йырлап турган. 2012 чылда эртем конференциязынга ону эде көрүп, баштайгы Галдан-Бошоктунуң тургускан чылындан 1685 чылдан эгелеп демдег­лээрин чөптүг деп саналдааннар. Аймактың Төлээлекчилер хуралынга ону деткип, шиитпирни үндүргеннер. Ынчангаш 2015 чылда баштайгы удаа шын юбилейлиг байырын демдеглээн.
Бистер мооң мурнунда Хомду шивээзи дээрге-ле Хомду хоорай ол-дур, Хомду дайыны дээрге ол хоорайны хостап турган деп билип турган бис. Ол ындыг эвес болду. Ооң дугайында 1912 чылдың 8 айда тулчуушкун болуп турган Хомду Шивээзиниң девискээринге (чугаа очулгазы А.А. Самданныы), ооң соонда аймак музейинге макет чанынга (саазында бижилге очулгазы Л.К. Хертектии) моол эртемден башкы Мөнхбаяр мындыг тайылбырларны берди:
Хомду хоорай Сангийн хот база Маймаачин хот деп ийи кезектен тургустунган.
1. Сангийн хот (Саң кодазы – Казначейство), 1912 чылда тулчуушкун бооп турган бо черни Хомду шивээзи дээр. XIX векте Сангийн хот чазак чагырга чериниң шинчизи кирип, аңаа манчы амбын, орду улузу, дүжүметтер, шериг турар апарган. Бо хоорай чөөн чүк чурттарының херим быжыглалдыг хоорайының ниити чурумун ёзугаар, 4 булуңнуг дөрбелчин малгаш херим-биле хүрээленген. Ооң бедии 3 метр ажыг, дооразы 1,5 метр, дөрт ханазының узуну 330-330 метр, ниитизи-биле 12 км. дөрбелчин метр шөлдүг черни эжелеп турар. Чөөн (Билигийн угтсан – Билигни уткаан), барыын (Баярыг бадруулсан – ϴөрүшкү өөскүткен), мурнуу талаларында (эң-не кол Буян чуулсан – Буян чыылган) деп 3 хаалгалыг. 
Аймак музейинде Шивээниң македин кɵɵрүвүске, «Шивээниң иштинге, мурнуу талазынга амбынның албан хаар бажыңы болгаш саң-хөө чери, шериглер казармалары база элээн каш албан хаар бажыңнар турган. А чөөн талазында кыдат бүүзелер (улуг садыглар), кыдат сарыг шажын хүрээзи база мусульман хүрээ (мечеть) турар» – деп, 1878 чылда аңаа чораан орус географ М.В Певцовтуң бижип турары ол ояар болду.
2. Маймаачин азы Садыг-саарылга кодазы XVIII чүс чылдың ийиги чартыын­да манчы Хевей-амбынның олурары Саң-Хөө кодазының оң талазынга тыптып келген. Улуг-чээли, Чиңге-чээли болгаш бирээзиниң ады чок 3 кудумчулуг турган. Улуг-чээли дээр кудумчуга хөреңгизи хөй улуг садыгжылар, улуг бүүзелер (факторийлер кырында садыглар дээн); Чиңге-чээли дээр кудумчуга ортумак чергелиг садыгжылар ажылдап, чурттап чорааннар. XIX чүс чылдың төнчүзүнде 9 улуг кыдат бүүзе турган. Ниитизи-биле маңаа 53 садыглар (бүүзелер), дарган­наар база бызаңнаар черлер; барааннарны үүрмектей садар хөй-ле лаңгыылар; чигир, нарын-боова (кондитер кылыглары) черлери; мусульман кудук дээш, 1868 чылдан бээр Асанов, Корольков, Кузнецов, Мокин деп орус садыгжыларның тус-тузунда бүүзелери, 1911 чылдың 5 айда ажыттынган Россия империязының Консул чери ажылдап турган.
 
Хомду дайынының болу берген чылдагааны чүл?
Кыдатка, Моолга, Таңды-Уранхайга төөгүлүг байдалдар кандыг турганыл?
Каксы-даа бол, чамдык төөгүлүг чижек-барымдааларны маңаа киириштирер бодадым.
Совет тоталитарлыг системаның, коммунистиг идеологияның тергииделиниң үезинде чүгле аңгылар демиселинге үндезилээн үзел-көрүш-биле Манчы-Кыдат, Хаанныг Россияның, ол ышкаш Моолдуӊ болгаш Тываныӊ кызыгаарлыг «чаа төөгүзүн» сайгарып көөр турган болгай бис. Дээди болгаш ортумак өөредилге черлеринге, ол ышкаш школаларга, уруг­лар садтарынга-даа ынчаар өөредип, кижизидип турган. 
Ынчангаш амдыгаа чедир хөй-ле улус-чоннуң угаан-бодалында «Манчы-Кыдат, Хаанныг Россияның дарлакчы аңгызы: дворяннар, ваңнар-гүннер, чиижең садыгжылар, Эрги Моол, Эрги Тываның каш санныг феодал ноян-дүжүметтери, лама-хуурактары чонну мөлчүп, дарлап, чырык хүн көргүспейн чораан» деп ниити, эреңгей, кызыы, кызыгаарлыг билиишкиннер таңмаланып артып калган. 
Амгы үе кайгамчык сайзырап, соталыг (уялыг) система-биле харылзаа болгаш интернет дамчыштыр эртем-суюлдуң дыка хөй чаа-чаа медээлерин  ажыдып номчуп, көрүп, таныжып ап турар апарган бис. 
Манчы-Кыдат, Хаанныг Россияның, Моолдуӊ болгаш Тываның төөгүзү-биле холбашкан, интернет четкизин таварыштыр база ном-дептерлер номчуп, ол ышкаш бистиң институдувустуң архив материалдарын ажыдып көрүп тургаш, билип алганым чүүлдерден хевирлеттинген бодалдарымны силер-биле үлежикседим, хүндүлүг номчукчу!
Кыдат элээн каш муң чылдарның дургузунда катап-катап эргилип кээп турар политиктиг демнежилгениң болгаш буураашкынныг үе-чадаларын эртип келген. Бир чамдык таварылгаларда Кыдаттың девискээри кезек-кезээ-биле азы бүрүнү-биле даштыкы күрүнелерниң кезии (Юань – моол, Цин – маньчжур империяларының) болуп турган. Кыдаттың девискээри док­таамал даштыкы халдаашкыннарга ойтур шаптырып турган, ындыг-даа болза эжелекчилерниң хөй кезии эрте-даа бол, орай-даа бол кыдатчый бээр болгаш кыдат этнос болуп холужуп, а оларның чер-чурту колдуунда-ла Кыдаттың девискээринче каттыжып кире бээр…
Манчжурлар: 1636 чылда Кыдат биле Тɵвүттү, Иштики Моолду (амгы үеде Кыдаттың автономнуг району), 1691 чылда Даштыкы Моолду (амгы Моол күрүне), 1755 чылда Ойрат-Моолду (амгы үеде Кыдаттың Синьцзян-Уйгур автономнуг округунче болгаш кезии Казахстанче кирип турар), 1756 чылда Таңды Уранхайны (амгы Россия Федерациязының составында Тыва Республика) эжелеп алган… 
XVIII чүс чылдарның бирги чар­тыында Цин чазак чуртка ажыктыг удуртулганы, дээштиг башкарылганы тургузуп алган. Ооң үре-түңнелдиг ажыл-чорудулгазының бир түӊнели – чурттакчы чоннуң өзүлдези болган. Манчы хаан хүрээлеңи бот аңгылаттынар политиканы чорудуп турган, ол чоруу соонда барып Цин империязының иштинге бактаап турган Кыдат барыын чүк күрүнелериниң күш дөгээшкиннери-биле ажыттынган.
Ооң бир чижээ, 1840-1842 чылдарда Цин империязынга удур Великобритания дайын үндүрген. Ол дайынга англи шериглерниң сорулгазы Кыдаттың девис­кээринге Великобританияның садыг-саарылга талазы-биле сонуургалдарын камгалаары болгаш садыг-саймааны улгаттырары, бир-ле дугаарында чажыды-биле кара таакпыны (опиум) сайгарып-шуу­дары (ынчангаш ону кара таакпы – опиум дайыны дээр) болур. Аңаа удур циннер далай оруу-биле садыглажылганы хоруп каан турган… 1835 чылда Кыдатче киир сөөртүп турар (импорт) барааннарның ¾ хуузу британ сайгарлыкчыларның опиуму болу берген. Ол даштыкы опиумну 2 миллион ажыг кижи тырта берген. 1938 чылда кыдат чоннуң калбак кезээ ол кара таакпыга сундуга берген. Ол үениң санаашкыннары-биле алырга, найысылалдың 10-20 % база көдээниң 20-30 % дүжүметтери, чамдык албан черлериниң 50-60 % албан-хаакчыттары наркоманнар болу берген. 
Василий Салчак, 
ТГТШИ-ниң Эртем архивиниң 
эргелекчизи.

(Уланчылыг).

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.