1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТӨӨГҮЗҮ, ХӨГЖҮЛДЕЗИ, ЧЕДИИШКИННЕРИ

«Келир үениң школазы» деп российжи мөөрейниң лауреады, ТР-ниң Олимпий­жи курлавырларның спорт школазы бо чылдың декабрь 14-те тургустунганын­дан бээр 45 чыл болган оюн демдеглээр. Школаның директору, Россияның спорту­­нуң алдарлыг трене­ри Вла­­димир Тюлюш ук байыр­лалга болгаш «Спортчу Элита-2018» байырлалын­га уткуштур Олимпийжи кур­­лавырлар школазының төөгүзүн, хөгжүлдезин, че­­дииш­­киннерин «Шын» солуннуң номчукчуларынга таныштырган. 
Кызылга элээди уругларның спорт школазы 1973 чылда тургус­тунган, ооң баштайгы директорунга В.Ф. Иванов, оралакчызынга Н.М.Кузьмина томуйлаткан. 1974 чылда школага бут бөмбүүнүң салбырын ажыткан, ооң баштайгы тренери Омскиниң күш-культура болгаш спорт институдунуң доо­зукчузу Алексей Аракчаа, ооң соонда тренерлер Борис Хульбустеев, Вячеслав Емельянович 2017 чылга чедир ажылдааннар.
1976 чылда бокс салбыры ажыттынган (Тренерлери В.Ф. Иванов, Б.Б. Гаврилов, Б.М. Донгак). Бокс, кикбоксинг салбырынга Россияның улус өөредилгезиниң болгаш күш-культура болгаш спорттуң тергиини Борис Донгак база ооң өөреникчизи, кик-бокска Россияның алдарлыг спорт мас­тери Мерген Монгуш башкылап тургаш, Россияның болгаш делегей чергелиг спорт мастерлерин, Россия, Европа база делегей чемпионнарын белеткээннер. 
1985 чылда школага дзюдо салбырын ажыткан (Тренерлери С.А. Иванов, О.М. Зубков). Амгы үе­де дзюдога болгаш самбога Россияның, Европаның чемпионнары Альберт Монгушту, Саян Ондарны, самбо хүрешке делегей чемпиону Саян Хертекти, сурдолимпийжи оюннарның чемпиону Джени Чамыяңны, үшкү шаңналдыг черни алган Чаяна Ооржакты болгаш өске-даа шыы­рак аныяк мөгелерни өөреткен башкыларга Вячеслав Монгуш, Хеймер-оол Ондар, Олег Сендажы, Допай Шораан хамааржыр. 
Ча адарының салбырын 1996 чылда ажыткан. Аңаа ажылдаа­ры-биле Виктор, Раиса Ту­тат­чиковтарның өг-бүлези чаладып келгеш,  Тывада олчаан ажылдап артып калганнар. Оларның уруу Елена Тутатчикова XXVI Олимпий оюннарының киржикчизи. Ооң соонда оларга Эрес Тагба, Виктор Саржат-оол тренерлер болуп немешкен. 
Владимир Хууракович Тюлюш Олимпийжи курлавырлар школазынга 1997 чылдың ноябрьда хостуг хүрештиң улуг тренери болуп ажылдап эгелээн. Ол үеде 1994-1997 чылдарда школага ажылдап турган Маа­дыр-оол Түлүшевич Биче-оол эртемге үндезилээн өөредилге методиказын тургусканы-биле спортчуларның белеткели бе­дээн­ болгаш амгы үеге чедир ооң ажыы улуг болганын демдеглээр апаар. 
Тренерлеп турган үезинде (1997-2009 чылдарда) Владимир Хууракович республиканың Өөредилге яамызынга хамааржыр спортчу школалар аразынга чылдың-на хостуг хүреш маргылдааларын назы-хар аайы-биле эрттирерин чедип алган. Маргылдааларның тергииннерин чыггаш, шыңгыы белеткелди чорудуп тургаш, Сибирь федералдыг округ база Россия деңнелдиг хүрештерге киириштирип эгелээн. Шыырак оолдар шаңналдыг черлерже үнүп, училищени дооскаш, керээ-биле өске хоорайларже өөренип чоруп турганнар. Оларның чижээнге, Андрей Монгуш, Буян Бурбучук, Эртине Допуй-оол, Европаның 3 дакпыр чемпиону Опан Сат дээш өскелерни-даа адап болур. 
Аныяк спортчуларны белеткээринге эки көргүзүглерни чедип ап, үре-түңнелдиг ажылдааны дээш Владимир Тюлюш 2003 чылда Россияның улус өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы, 2010 чылда Ты­ва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, 2012 чылда Рос­сияның алдарлыг тренери аттарга төлептиг болган. 
Училище 1998 чылдан 2010 чылга чедир Россияның элээди оолдар, уругларның олимпийжи курлавырлар школазы деп бедик атты төлептии-биле эдилээн. Ол чедиишкиннер дээрге-ле хөй чылдарда директорлап чораан Владимир Шутов, директорнуң өөредилге, спорт талазы-биле оралакчызы Алексей Аракчаа оларның материал-техниктиг баа­заны көдүрүп, кызымак ажылдаанындан чедип алдынган. Чижээ, боттарының күжү-биле «Автомобилист» болгаш дзюдо спорт залдарын септээш, школаның өнчүзүнче киирип, каът бажыңнар подвалдарынга турган спорт залдарын хөлезилээр чо­руктан үнген. Эң кол чүүл бол­за спортчуларны белеткээр талазы-биле тускай өөредилге программазын тургузуп, ооң күүселдезин шыңгыы хыналдага алган. 
2011 чылдан эгелеп Олимпийжи курлавырлар школазын Владимир Тюлюш директорлаан. 2015 чылда Олимпийжи курлавырлар школазы спортчу школалар ортузунга Бүгү-россия чергелиг мөөрейниң лауреады болган. А Владимир Хуурак­ович боду чылдың эң дээре 100 директорнуң санынче кирген. "Бо чедиишкин дээрге чүгле мээң эвес, директорунуң оралакчылары Владимир Шутов, Алексей Аракчаа, Владимир Серен-Хуу­рак, Валерий Монгуш, килдис эргелекчилери Ростислав Сымчаан, Буян Оолак, методистер, тренерлерниң эки ажылының түңнели-дир" деп, Владимир Тюлюш демдеглеп турар. 
Амгы үеде Олимпийжи курлавырлар школазының 5 салбырында ниитизи-биле 630 улуг-биче спортчуларны хаара туткан. Эрткен 2017-2018 өөредилге чылында школаның спортчулары республика, Бүгү-россия, делегей чергелиг 168 маргылдаага киришкен. Чүгле 2017 чылдың түңнели-биле 477 спортчу (158-и 1-ги, 107-зи 2 дугаар,­ 212 кижи 3-кү) шаңналдыг черлерже кирген. Бүгү-россия чергелиг “Президент оюннары”, “Школага мини футбол”, хөл-шыдыраага “Ак терге”, ”Оолдар көжү” маргылдааларны болгаш шериг-патриот­чу ”Зарница” оюнну эрттиржип, оларга боттары киржип-даа турар.  
Спорттуң аңгы-аңгы хевирлеринге тергииннерни адап таныштырып көрээлиңер
Бокс биле кикбокс. Мөңге Донгак 2016 чылда Россияның шериг албанныглар аразынга 2 дугаар черге төлептиг болуп, мөңгүн медаль-биле шаңнаткан база 2016 чылда Россияның студентилер аразынга 3-кү черни ап, хүлер медальдың эдилекчизи болган (тренери Б. Донгак); Азият Чомбурук Россияның база делегейниң 2016 чылда чемпиону; Кудай-Мерген Кунгаа 2016 база 2018  чылдарда делегей чемпионадының хүлер медалының эдилекчизи; Антон Салчак 2016 чылда кикбокс­ка делегей чемпионадының мөңгүн медалының эдилекчизи, 2017-2018 чылдарда Россия, Европа, делегей чемпиону (тренери М. Монгуш,); Сайдаш Тонгул-оол кикбокска Европа чемпионадының тиилекчизи (тренери Э.Салчак); Кежик Монгуш 2017-2018 чылдарда Россия, Европа, делегей чемпиону (тренери М. Монгуш).
Дзюдо, самбо. Альберт Монгуш самбога делегей чергелиг спорт мастери, Европаның 2 дакпыр чемпиону, 2015 чылда дзюдога Россия кубогунуң тиилекчизи, 2018 чылда Россия чемпионадынга 2-ги шаңналдыг черни алган; Саян Хертек Россияның алдарлыг спорт мастери, делегей чемпиону (тренери В.Монгуш).  Саян Ондар дзюдога делегей чергелиг спорт мастери, Европа кубогунуң 2 дакпыр тиилекчизи, 23 хар чедир спортчулар аразынга Европа чемпиону (тренери Х.Ондар); Айдыс Шаравии дзюдога Россияның студентилер аразынга тиилекчи (тренери О.Сендажы); Долаан Суваң 2018 чылда дзюдога Россияның чепсектиг күштериниң чемпиону, ол-ла маргылдаага 3 дугаар черни Салим Дудуп алган, уруг­лар аразынга Камила Имажап шаңналдыг черге төлептиг болган. Ачыты Домбуу 2016 чылда 2000-2001 чылда төрүттүнген оолдар аразынга самбога Россия база делегей чемпиону, ол-ла чылын «Азияның уруглары» деп делегей оюннарынга дзюдога хүлер медальдың эдилекчизи (тренери Ш. Допай). 2018 чылда Бүгү-россия чергелиг дзюдога уругларның “Көдээниң спортчулары”деп маргылдаазынга Солаңгы Самбуу биле Аялга Кыргыс тиилекчилер болган (тренери Ш. Монгуш).
Ча адары. Елена Дос­тай Россияның алдарлыг спорт мас­тери, Михаил Оюн Лондон­га олимпий оюннарынга 2 дугаар черни ап, мөңгүн медальдың эдилекчизи болган. Амгы үеде школада Россия чергелиг маргылдааларның 25 тиилекчилери болгаш чемпионнары бар. Оларның шыырактарынга Россияның, Европаның, де­легейниң элээдилер база аныяктар аразынга маргылдааларгахөй катап шаңналдыг черже кирип, тиилекчи-даа бооп турган Сонамаа Куулар, кадыының байдалы кызыгаарлыг спортчулар аразынга Россияның хөй дакпыр чемпиону, Европаның болгаш делегей чемпионаттарының шаңналдарының эдилекчизи Сылдыс Чүргүй-оол хамааржыр.    
Хостуг хурештиң тергииннери: Начын Куулар 2015-2018 чылдарда Европаның бирги чери дээш маргылдааның тиилекчизи, 2016-2018 чылдарда шериг албанныглар аразынга делегейниң 3 дакпыр чемпиону, 2018 чылда Россияның чыынды командазының капитаны, Нациялар (АЛРОСА) Кубогунуң хүлер медалының эдилекчизи; Байыр Ондар 2015 чылда Иранга хостуг хүрешке делегей чергелиг маргылдааның тиилекчизи (тренери А. Самдан). Кежик Чымба Россияның 2016 чылда чемпиону, Францияга 2016 чылда делегей чемпионадынга 3-кү черни ап, хүлер медальдың эдилекчизи болган. 2018 чылда Россияның чемпиону. Сайын Казырык 2016-2017 чылдарда Россия чемпионадынга шаңналдыг черлерни ап, 2015 чылда база 2018 чылда аныяктар аразынга Россияның чемпионадының тиилекчизи. 2018 чылда 21 хар че­дир спортчулар аразынга де­­легей чемпиону (тренери Б.Бурбучук). Метке Туметей Сибирь федералдыг округтуң бирги чери дээш маргылдаага 3 дугаар шаңналдыг черни алган (тренери А.Хомушку); Павел Сагды 2018 чылда 18 хар чедир оолдар аразынга Россияның чемпиону (тренери А.Чадамба).  
Спорттуң адаптивтиг хе­вир­лериниң тергииннери, 2001-2002 чылдарда дыңнаары кошкак оолдар аразынга Россияның бирги чери дээш хостуг хүрешке, дзюдога шаңналдыг чер алган мөгелер: хостуг хүрешке – Долаан Назыты (2-ги чер), Найыр Чадамба (3-кү чер), Онза-Байыр Тюлюш (2-ги чер), Сайын Хертек (3-кү чер). Дзюдога Байыр Ондар – 3-кү чер, Айлак Бойгал – 1-ги чер (тренери Е.Дүвендей), коляс­кага олура ча адарынга Россия чемпионадынга 2-ги шаңналдыг черлерни Айдың Монгуш биле Кармела Монгуш алганнар (тренери С. Чүргүй-оол).    
Олимпийжи курлавырлар шко­лазының мурнунда салдынган сорулгаларны күүседип, ам-даа улуг чедиишкиннерни чедип алыры-биле база шыырак спортчуларны делегей чергелиг база олимпий, паралимпий, сурдолимпий оюннарынга шаңналдыг черлерже киирери-биле 2019 чылдан 2021 чылга чедир хуу­саалыг бедик деңнелдиг немелде өөредилге программазын ажылдап кылыры чугула дээрзин школаның удуртулгазы кичээнгейге алган. Ону чедип алыры-биле тренерлерниң шимченгир, чогаадыкчы, сайгарлыкчы, бурунгаар көрүштүг бот-тывынгыр чоруун сайзырадып, иштики делегейин, угаан-медерелин, сагыш-сеткилин, билиин амгы үениң байдалынга дүүштүр бедидери амыдыралдың негелдези апарган.  
Тренер кол удуртукчу кижи болганда баш удур өөреник­чизиниң кадыынга шаптараазыннар турбазы-биле социал өөредиглерни база психологтуг дузаны тургузары чугула. Бо психологтуг өөредиг база тактика талазы-биле Опан Сат, Аржаан Күжүгет, Начын Куулар , Кежик Чымба база оон-даа өске  мөгелерге үезинде арга-сүмени кадып, түңнелди үндүрүп турарын Владимир Тюлюш чугаалап турар.
Сорулгаларны күүседири-биле школаның дзюдо талазы-биле тускай спортчу клувун база Арыг-Үзүү сумузунда салбырывысты, "Автомобилист" залында чаа эгелээн дайынчы хевирниң хүрештери грэпплэнг биле панкратионнун, эмчи болгаш психологтуг дуза төвүн, саунаны, чурттаар бажыңны (интернатты), чайгы күш-шыдал киирер, дыштаныр, немелде белеткел чорудар төптү сайзырадыр күзелдиг бис дээрзин ол чугаалады.     
Үстүнде шаңнал-мактал алганнарның шуптузунга 2019 чылда оон-даа бедик спортчу чедиишкиннерни база делегейниң бирги чери дээш маргылдааларга киржир эргени чаалап алырын йөрээдивис, курай-курай! 
 Алексей ЧАМБАЛ-ООЛ.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.