1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТӨӨГҮЛҮГ МЕДЕРЕЛДИ ТӨӨРЕТПЕС

Тываның эрги хартаачыларын солуур сорулга-биле совет Россияның Тывага турган ВКП(б)-ниң райбюрозу он оолду 1925 чылдың июльда Москваже өөредип чоруткан. 
Тыва оолдар бир-ле дугаар Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединге (ол езулуг университет эвес, а идеологтуг өөредилге чери) күзүн өөрени берген. Көшкүн чоннуң ажы-төлүнге аңаа өөренири кончуг берге болган. Орус дыл билбезинден аңгыда  өске чылдагааннар база бар. Чамдыктары өөренир күзели чок болгаш, чурум үрээш, өскелери өске чылдагааннар-биле оон үндүрткен. 1929 чылда ол өөредилге черин чүгле ийи кижи доозуп келген. Нии­тизи-биле ону он беш чыл иштинде 200 ажыг сургуул дооскан.
Каа-Хемден (Тожу) Кол Тывыкы “Тока» деп аттыг чанып келген. Омаан ол Кол, Маады (1933 ч), Тожу (1940 ч.), Салчак (1941 ч) деп өскертип турган. Ынчангаш тывалардан, ооң иштинде чогаалчылардан, төрел бөлүүн эң баштай сагыштыы-биле азы сүме-биле будаан кижи Тока болур-дур.
Тожу оглу Москвага өөренип тургаш, В.Ульянов (Ленин) биле И.Джугашвили (Сталин) сугларның намдарын өөренип, оларны өттүнүп турган хевирлиг. Чованчыг-дыр. Ол дээш  ону кым-даа мактап шыдавас. Ада-өгбезин, төрел бөлүүн билбес кижилерни орус литературада  чаа-ла кыжырып, бактап би­жээн. Тока ылап-ла шак ындыг шоодугнуң маа­дыры болурунга төлептиг. Ооң төрел бөлүү бар. Ынчалза-даа ол ону намдарында (“Араттың сөзү”) тодаратпаан. Тожуга «кол» дээрге төрел бөлүк эвес, а кол суму-дур. «Салчак» дээрге дужа келбиже чогааткан ат-тыр.  Дөртен чылга чедир ооң адазының ады документиде чок, «сурас оглу» деп ол бижип чораанын төөгү бадыткап турар.
Ол шагның кижилериниң сактыышкынын езугаар алырга, Чөөн чүк университединге өөренип турган тывалар колдуунда орус (еврей) кадайларлыг чанып келген. Бир дүжүметтиң кадайы аңаа ужуру билдинмес көшкүн чоннуң Кызыл деп суурунга чурттай бергеш, муңгараанындан сээдеңней берген дээрзин  бир-ле бижимелден бодум номчаан мен.
Тыва аъттыг шеригниң командирлери үжен чылдар ортан үезинде Тамбовтуң Кызыл туктуг аъттыг шериг училищезинге өөренип турган. Ону 1935 чылда дооскан Монгуш Сувак өске чурттуң хамаатызы болган ужун «Аркадий Суворов» деп шола-биле дооскан. Сөөлүнде, 1942 чылда, ол өске Судаков деп шола-биле Москваның Фрунзе аттыг шериг академиязын тергиин демдектерлиг дооскан. Тамбовтуң  аъттыг шериг училищезин дооскан бүгү тыва командирлер  дөгере орус шолалыг өөренип турганы моон билдингир.
1944 чылдың октябрь 11-де Тыва Арат Республиканың ССРЭ-ге (Россияга)  албан езузу-биле киргениниң соонда, 1945 чылдың частан эгелеп, ССРЭ-ниң хамаа­тылары кылдыр тываларга херечилелдер тыпсып эгелээн. Ол чылын тываларның төрел бөлүү (фамилия), ады, адазының ады, төрүттүнген хүнү, чылы чүмү-биле херечилелде будалган. Ам ону шынзыдайн.
Мээң ачамны шыны-биле Адай-Монгуш Лопсаңай оглу Сендажы дээр. Херечилелде Сендажы Монгуш  Лопсана­евич деп бижээн. Авамны шыны-биле Сарыг­лар Боратан кызы Каратаан дээр. Херечилелде орус езу эдерип, Монгуш Кара­таан Боратановна дээн. Мени Адай-Монгуш Сендажы оглу Байыр-оол дээр. Херечилелде Байыр-оол Монгуш Сендажиевич деп бижээн. Кады азыраан кара чаңгыс кыс дуңмам Хилерааның база ындыг. Шуптувустуң төрүттүнген хүннеривис чаңгыс хүн: ачам 1920 чылдың октябрь 17, авам 1921 чылдың октябрь 17, мен 1939 чылдың октябрь 17, дуңмам 1942 чылдың октябрь 17. Мону херечилел бижикчизи биле тура, чогаадып бижээни илдең-дир. 
Мээң хеймер оглум паспорт алырының бетинде ачазы-биле сүмелешкеш, адазының Адай-Монгуш эвес-даа болза, анаа Моңгуш төрел бөлүүн шын бижидип алган. Ам ооң төрел бөлүү мээң паспортум езугаар «Байыр-оол» эвес (ындыг төрел бөлүк тываларда чок), Моңгуш апарган. Эр хей! Чүгле орус езу эдерип Куулар кенним Монгуш апарган. Мону ынчанган дүжүү бар бе?
Ам элээн каш сураглыг чогаалчылары­выстың ат-сывының дугайында. Чогаалчы Сарыг-оолдуң ады тывалап Адыг-Түлүш  Агбаан оглу Сарыг-оол, амгызы-биле Степан Агбаанович Сарыг-оол, Адыг-Түлүш Бакыстай оглу Бүрбү – Сергей Бакизович Пюрбю, Кара-Тодут Шойдак оглу Күнзегеш – Юрий Шойдакович Кюнзегеш, Кыргыс Кудажы оглу Кызыл-Эник – Кудажы Кызыл-Эник Кыргысович. Адай-Монгуш Даржай оглу Александр – Даржай Александр Александрович, Сарыглар Бегзин-оол оглу Аңзат (Алексей) – Бегзин-оол Алексей Сарыгларович. Монгуш Дүктүг-оол кызы Танова – Танова Екатерина Дүктүг-ооловна, Куулар Чашкынмаа оглу Черлиг-оол – Куулар Черлиг-оол Чашкынмаевич. Эртемденнер Монгуш Алдын-оол оглу Доруг-оол – Монгуш Доруг-оол Алдын-оолович, Салчак Чылбак-оол кызы Людмила – Мижит Людмила Салчаковна, Хомушку Сүзүкей кызы Валентина – Сүзүкей Валентина Юрьевна, Тумат Базыр-оол кызы Маргарита – Кунгаа Маргарита Базыр-ооловна, Чооду Байыр кызы Зоя – Самдан Зоя Байыровна, Намзырай Алдын-оол кызы Уран – Донгак Уран Алдын-ооловна, Ховалыг Арапчор кызы Анна – Ховалыг Анна Арапчоровна дээш оон-даа ыңай.
Мен мында кижилерниң фамилия (төрел бөлүү), ат-сывының канчап ынчап барганын коптарпайн, чүгле шаандагы тыва езу-биле амгы үеде карышкаан айтып бижидим. Буянныг орус чон-биле 1914 чылдан холбажып, 1944 чылда шуут-ла өг-бүле апаргаш, оларның езузун эдере бергенивисти айтырым ол. Ол дээш кымны-даа чемелевейн тур мен. Кандыг ат-сып алыры кижи бүрүзүнүң хуузунда эргези-дир.
Урянхайлар (тывалар) он дөрт муң чыл ажыг үеде моолдар-биле кожа-хелбээ чурттап, сылдыстыг дээрниң адаанга хонуп, чылыг хой кежинден кылган чагы адаанга хонуп чорза-даа, таңды-урянхайлар иезиниң дылын утпаан. Урянхай полководчулар Сүбедей болгаш өскелер-даа Чиңгис-Хаанга шынчы бараан болуп, төрээн чонун бүгү делегейге алдаржыткан. Ындыг-даа болза сөөлгү он тос, чээрби чүс чылдар эгезинде моолчуп, тыва дүжүметтер  моолдап чугаалажыр, бижиир апарган. Октябрь революциязының ачызында Россияның  (ССРЭ-ниң) талазынче чайгылып, 1944 чылдың сөөлүнде ССРЭ хамаатылары болдувус.  Ол кончуг эки. Чоннуң чамдыызы мону ам-даа чедир үнелевейн турар. Совет үеде көшкүн Тыва тоолзуг хөгжүлдеге четкен. Ындыг-даа болза, чидириглер эвээш эвес, ылаңгыя сагыш-сеткил хоозуралы. Амгы аныяктар өгбелериниң ырызын безин билбес, хөй кезии билир хөңнү-даа чок. Ол дээрге чоннуң культуразының ыыткыр тугун көдүрбейн, билбейн турары ол-дур. Иезиниң тыва дылын билбес барасканнар культура дугайында шуугап, харын-даа эртем ажылы бижиирин шенеп турар. Хөктүг-дүр бе?!
Кижилерниң төрел бөлүү, ат-сывы чоннуң медерелиниң, культуразының аңгыланмас ужурлуг адыры. Он беш муң чыл ажыр калгалар-биле харылзажып, 150 чыл хире манчы кыдаттың чагыргазынга чорзувусса-даа, өгбелеривис моол,  манчы ат-сып барык эдилевейн чораан. Ам Россияның хамаатылары апаргаш, чүге төрел бөлүүвүстүң адын эки тура-биле уттуп, өске ат-сып эдилээринге ынак апарган бис. Москвадан бисти кым-даа албадаваан. Боттарывыс дос­кут угаанывыс-биле чоннуң келир үеде төөгүлүг салым-чолун бодавайн, бурунгу культуравыстың дазылдарын күш-биле тура соп, чурттап чор бис. Чамдык ада-иелер ажы-төлүн хүн бүрүнүң ажыын харап, иезиниң төрээн дылынга өөретпес хөөннүг. Ол дээрге бурунгу алдарлыг урянхай (тыва) чоннуң делегейге чиде бээ­ринче угланган мелегей базымнар-дыр.
Бижимелим түңнелинде тываларның көшкүн амыдырал дугайында чыындым редакторлары З. Самдан биле У. Донгак ийиниң бирээзи мээң төрел бөлүктер айыт­каным арында айтырыг демдээ салып каан. Бо кандаай чоор дээш, кичээнгейлиг номчуп олурарымга, шынап-ла, билдинмес айтырыглар көвей. Бо айтырыгны шагда-ла З.Б. Чадамбаның бижээнин езугаар омактарның аттары долу эвес-даа бол, Дээди Хуралга көрген. Түңнеп чугаалаарга, мынчага дээр төрел бөлүктерниң долу аттарын безин шин­чилевээн чованчыг эртемденнер болдувус.
Оолак Кара-Сал «Шын» солунга «Шаанда бистиң Тывага ниитизи-биле   48 суму (омак), 720 арбанныг 9 кожуун турган» дээн (Шын №85, 2009 ч. июль 30). Мону тодарадыры-биле Тываның төп архи­винге бардым. Ында шыгжагда ол дуга­йында чүү-даа чок, ТАР үезиниң ар­хиви колдуунда политика-биле холбашкан, совет үени нургулайында ССРЭ-ниң чазаандан келген саазыннар. Тываларның сөөктери боттарывыстан аңгыда кымга хамаан боор. Чүү-хөөнү билир улуг кижилер төнмээнде, бо айтырыгны шинчилээр ужурлуг бис. Оода-ла төрел бөлүүн будап, төөредип алырга кайыын боор, хоочуннар дузалажып көрүңерем.
Бистиң институтта ажылдап турар хоочун эртемденнер, чамдык шору билиг­лиг аныяктар мээң бо бижиимни номчуп, боттарының бодалдарын институт хуралынга чугаалаарын күзээр-дир мен. Бисте “Шын” солунну чагыдып, номчуп турар эртемденнер эвээш. Бо чылын тыва дыл дугайында дүвүренчиг чугааларга киришкен эртемденнер, ооң иштинде тыва дыл секторундан, эскербээн мен. Ол хирезинде төрээн дылывыс дээш туржуп тур бис дээн хөөннүг хоозун чугааның херээ чүү боор. Тыва дыл азы тыва аас чогаал секторунуң ажылдакчылары ажылга орустажып чугаалажыры чажыт эвес. Бир эвес тыва дылга диктант бижидер болза, эртемденнерниң хөй кезии илбектелип калыр...
Черле ынчаш канчап барган эртемденнер бис. Бисте тыва медерел бар бе азы чок бе? Аныяктар аас чогаалын, езу-чаңчылдарны чүге билбезил? Мен орус дылды хүндүлээр мен. Он хар чедир чаңгыс-даа орус сөс билбес хиремде, ону төрээн дылым ачызында эки өөренип алгаш, 59 чыл бурунгаар өөренип турганым А.Пушкинниң, Ю.Лермонтовтуң шүлүктерин ам-даа шээжи езугаар чугаа­лап шыдаар мен. Дүне-даа бол.
Чоргаар Чечен чазак баштыңы Р. Кадыровтан үлегер ап көрээлиңер. Ол чыл эвес, неделя санында чечен дыл хүнүн эрттирип турар. Кижи бүрүзү чечен хевин кедип алган, чүгле бодунуң дылынга чугаалажыр. Орустар келгенде, ол-ла дораан очулдуруп турар. Төрээн дылын билбес чеченнерни депшидер дугайында ында чугаа безин турбас. Тывалар канчап бардывыс. Ие дылын чүге хүндүлевейн, боттарывыс медереливис чыл келген тудум буурап туру.
Адай-Монгуш Байыр-оол,
 ТГШИ-ниң башкарыкчы эртем ажылдакчызы.
 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.