1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТӨӨГҮНҮҢ ШЫГЖАМЫРЫ

Тес-Хемде, харын-даа бүгү республикада ат-сураа билдингир музейге, ол чер чурттуг хиремде, чедип көрбээн болдум. Бо удаада музейниң оран-савазынче аалдап кирер аас-кежик таварышты.
Чыргаланды школазынга келген аалчыларның бир дугаар кирер чери Юрий Аранчын аттыг музей. Ол онзагай музейни 2000 чылдың октябрь айда школаның хоочун төөгү башкыларының дуза-деткимчези-биле ажыткан. Баштай музейни школа-интернатка организастаан, оон 2006 чылда совхозтуң уруглар садының оран-савазынче көжүрген болгаш ол-ла чылын эртемден Юрий Лудужапович Аранчынның адын тывыскан.
Тес-Хемниң, Чыргаландының төөгүзүнүң шыгжамыры болур бо музейниң баштайгы тургузукчузу Очур-Хоо Сагдыевна Эртине. Ооң бо музейге тыва чоннуң, ылаңгыя төрээн чериниң өгбелериниң төөгүзүн кадагалап арттырар дээш кылган ажылы, үлүг-хуузу канчаар-даа аажок улуг.  Авазының ажылын ам уруу Урана Делгер-ооловна Эртине уламчылап турар. Ол авазының эгелеп каан буянныг ажылын уламчылап, музейни төлептиг удуртуп турар. 
Музейниң эжииниң аксынга национал тыва идик-хептиг өөреникчилер амыр-мендилиг уткуп алды. Өөреникчилеринден улуг ылгал чок аныяксыг, шевергин дурт-сынныг, хүлүмзүрээн чазык арын-шырайлыг херээжен кижи музейниң эргелекчизи Урана Делгер-ооловна ол болду. Ооң  сеткили-биле хандыкшылдыг та­йылбырын дыңнааш, ук-төөгүзүн эки билирин, ажылынга бердингенин эскердим. 
Музейниң  ханаларында, шалазында, харын-даа дээвии­ринде чаңгыс-даа хос чер чок, экспонаттар дериттинген. Дериг-херекселдери, экспонаттары көвүдээнинден үш өрээлде сыңышпайн турары оон-на көскү. Ында кижиниң көрүп көрбээни бурунгу тыва эдилелдер бар. Ында кулактар дизии (мал-маганның саны «бир дизиг, ийи дизиг…»), илиир, кузуур (паш сивирер эдилел), эдирээ, ыргак-ыяш, шүүр, арык (көжерде тевениң мөгеннерин ийи ажыр каап алыр шаараш корзина), хөнек, домбу дээш оон-даа өске. Оларның чамдыызы 100 ажыг чыл-даа болган.
Тес-Хемниң сураглыг малчыннары, Ленин ордениниң эдилекчизи Максим Дондупович биле Маадыр-ие Өнермаа Кежик-Чыргаловна Сувандиилерниң ажыл-ишчи өг-бүлезиниң 10 ажыг ажы-төлүнүң өскен буянныг, ыдыктыг кавайын ында делгээни онзагай. Кавайны өшкү, хой чөөгү-биле чымчактаан чылыг дөжектерни тударга, хоюг, чымчаан, амгы үениң «памперстери» ында-ла каар. Сувандиилерге ол кавай база-ла хөй ажы-төлдүг өг-бүледен дамчып келген. Ынчап кээрге, ол буянныг кавайның төөгүзү дыка узун. 2014 чылда Тыва Чазактың чарлааны «100 чылче базым» деп мөөрейге бо кавай «Ховар экспонат» дээш бирги черге төлептиг болган.
«Кижи – бойдустуң төлү» деп булуңда Тес-Хемниң картазын чурааны дыка солун. Ында чер бүрүзүнүң географтыг тургузуун, аң-меңин чуруп көргүскен. Ону бот-тывынгыр композитор, чурукчу Анатолий Давааевич Дирчин чурааш, музейге белекке берген.
«Эр чол» деп булуңда Алдан-Маадырлар, Көрей, Хомду, Ада-чурттуң, Афган дайыннарынче кожуундан чораан маадыр­лары­ның фото-чуруктарын, оларның аразында Шумов алышкыларның, Хомушку Чүргүй-оолдуң, Түлүш Кечил-оолдуң дээш өскелерниң-даа чуруктарын аскан. Хомду дайынынга Тес-Хемден Арзылаң Күдерек, Калзаңмай Кайгал, Тараачы Иргит киришкенин билип алдым. 
Уланчызын 2016 чылдың ноябрь 24-де үнген №136 "Шын" солундан номчуңар.
Алдынай СОЯН.
Владимир ЧАДАМБАНЫҢ фото-чуруктары.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.