1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

УДУРТУКЧУЛАР - ЧААГАЙЖЫДЫЛГАДА

Май 19-та, субботада, Кызылдың Южный микрорайонунда Ангар бульвары деп кудумчуга чорааш, солун-даа, сагыш-сеткилге өөрүнчүг-даа чүүл­дерге таваржып, ооң херечизи болур аас-кежиктиг болдум.

Эртенгиниң 9 шакта кырган-ава кижи болганымда, оглум,  кеннимниң уругларын алчып, огородунга ногаалар тарыжып бээр дээш, Ангар бульварының автобус доктаамынче далажып чоруп олур мен. Даштыгаар үнүп келиримге, чонаада ыржым шыпшың турар кудумчуда дааш-ши­мээн-даа кедергей. Кызылдың №5 гимназиязының эге школазының чанында куруг турган ажык шөлде бульдозерлер аай-дедир чоруп, черни дески­лээн, хөрзүн сөөрткен “КамАЗтар” аай-дедир шуушкан, ол шөлде дыка хөй кижилер хадыңнар, чадаң ыяштар тараан, чай чок-ла ажылдаан турлар. Эртип бар чыда, черле солун-сеткүүлге чүве бижип чоруур журналист кижиниң сонуургаачал чаңы-биле тура дүштүм.

Ак уннуг чараш хадыңчы­гаштар тарып турган аныяк эрлерден:” Эй, оолдар, Ангар бульварынга чүнү кылырыңар ол?” —  деп сонуургап айтырдым. Ыяш тарып турган эрлерниң бирээзи хөндүрлүп келгеш: “Чүү дидиңер, угбай, машина-трактор даажынга орта дыңнавайн бардым — дээш, менче көрнүп келзе-ле, Тыва Республиканың Чазааның Даргазы Шолбан Валерьевич  Кара-оол боду боорга, мырыңай аңгадап калдым. Эпчоксунган уум-биле дарганың холун тудуп, мендилешпишаан, дегийт-ле: “Ангар бульварының чурттакчыларының мурнундан өөрүп четтирдивис, Дарга” – деп чугааладым. 

Шак мындыг ажылчын байдалда субботниктээн улус аразынга Чазак Даргазынга ужуражы бээр деп угаан-бодалымда-даа чок чораан ийин.

– Ангар бульварынга чараш сесерлик кылыр дээш, Чазактың, Кызыл хоорайның мэриязының ажылдакчылары мында келдивис. Кылган ажылды үнелеп, ажы-төл тараан ыяштарны үре­вес, сыкпас болза, эки-ле чүве-дир ийин – деп, Шолбан Валерь­евич сагыш човаашкынын илеретти.

Ооң чоогунга турган эжи: “Ан­гар бульварының 8 дугаар бажыңының чанынга уруглар ойнаар шөл база кылыр бис, 2018 чылда мэрияның чаагайжыдылга планында кирген – дээш, көрнүп келзе-ле, Кызыл хоорайның мэри Владислав Товарищтаевич Ховалыг болду.

– Ой, экии, дарга! Улуг даргалар боттары баштааш, ажылдап турар, кандыг кончуг магаданчыг чоор. Силерни  чаагайжыдылга бүдүрүлгезиниң ажылчыннары деп бодадым, буруулуг болдум – деп чугааладым.

Ажыы-биле чугаалаарга, 1991 чылда күштүг, күчүлүг, ынак чуртувус ССРЭ буурап дүшкен соонда чон-биле бир деңге, бир баг ажылдап турган удуртукчуларны черле көрбээн мен. Ам 70 хар назынымда бир дугаар көргеш, өөрүп, магадап, улуг эрге-дужаалдыг аныяк удуртукчуларывыска чоргаарланырым-даа аажок. Шак мындыг чон дээш шудургу ажылдап турар даргалар барда, Тыва Республикага эки өскерлиишкиннер болур-дур деп быжыг бүзүрелдиг апардым. Шынап-ла,  ирик чудук-даа болза, кажан-бир шагда аңдарлыр чүве ыйнаан. “Шаг шаа-биле турбас, чавылдак көгү-биле чытпас” деп тыва үлегер домакта чиге-ле сөглээн болгай.

ТР-ниң Чазааның, Кызыл хоорайның мэриязының удуртукчулары часкы ыяш тарылгазында, чаагайжыдылга ажылдарында бөдүүн чон-биле деңге киржип, аныяк-өскенге үлегер-чижек болуп турары дыка-ла өөрүнчүг болгаш мактаксанчыг-дыр. Экономиктиг кризис үезинде күрүнени удуртуп баштаары – эң берге, улуг харыысалгалыг ажыл-дыр. “Тяжела ты, шапка Мономаха!” деп орус улустуң үлегер домаа бар. Дооразындан шүгүмчүлээри белен болбайн аан. Удуртукчуларның чымыштыг ажылын үнелеп, эки кылган чүүлдерин эскерип, бижип, чырыдып турар болзувусса, олар­ның хей-аъды, сүлдези бедип, арат чонунга, төрээн чур­тунга оон-даа хөй, ажыктыг үүлени, эки ажылдарны кылыры чугаажок. 

Ангар бульварында чазаглыг орук кайы хире оңгул-чиңгилдиг, таарымча чок турганын билир болгай бис. 2017 чылдың орай күзүнүнде ол орукту дүн-хүн чок, орай дүнеге чедир орукчулар ажылдап тургаш, асфальтылап, тротуарларны кылганы чолаачыларга-даа, чадаг кижилерге-даа кончуг эки болду. Каракта көстүп турар, боттуг ажылдар ол ышкажыл. Эрткен чылын Московская кудумчуларының тротуарларын асфальтылап, уруглар шөлдерин чаартып кылдылар. Ол ышкаш Ангар бульварының 10 дугаар бажыңының чанында уруглар шөлүн база кылган, ажы-төл амырап ойнап турлар ышкажыл.

Бо хүннерде Кызыл хоо­рай­ның мэриязының депар­та­ментизиниң, эргелелдериниң, килдистериниң ажылдакчылары Ангар бульварының тротуарларының чанынга  чадаң үнүштерни, №5 гимназияның эге школазының чанында чараш хадыңчыгаштарны тарааннар.

Хат, чаъс-даа, соок-даа ди­вейн, каткы-хөглүг, найырал­дыг, бир демниг аныяк ажылдак­чыларның чаагайжыдылга ажылын кылып турарын көөрге, магаданчыын! Бо бүгү кижилер чурттакчы чоннуң амыдыралы эки болзун, ада-иелер ажы-төлү-биле дыштаныр, ойнаар черлиг болзун дээш, кызып ажылдап турар эр хейлер-дир! Каш чылдар эртерге, сыргаларлыг, ак “сарафаннарлыг” хадыңчыгаштар саглаңнадыр өзүп кээр, бистиң уйнуктарывыс ол сесерликке ойнап хөглээрлер...

Бо бижээн чүүлүмнү улуг орус шүлүкчү В. Маяковскийниң “Хорошо!” деп шүлүглелинден дараазында одуруглар-биле доозайн.

Кеди быжыг совет күрүне

Кежээ, эрес чону турда,

Хоорайлар сайзырап,

Ховар чараш сесерликтер

Саглаңайнып, чечектелир!

Ольга Салчак.

Чадаана хоорай.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.