1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

УКСААНЫ ЭКИЖИДЕР

Барыын-Хемчик кожуунда “Племсервис” КХН-ниң мал эмчизи Андриан Күжүгет тарып боозадылга ажылының шенелде чадазын 2011 чылда чедиишкинниг чоруткан. Көжүп чоруур тарып боозадылга лабораториязын, Хүреш, Оксана Монгуштарның делгем бажыңының бир талазын өрээлдээш, тургускан. Ооң иштинде микроскоп, хойларны тарып боозадырынга херек материалдарны кадагалаар азоттуг доскаар болгаш өске-даа дериг-херекселдер бар. Хойларның тарып боозадылгазын октябрь 15-тен эгелээн. Мобильдиг бригаданың оолдары кыштагга 10-15 хонук дургузунда ажылдаар. 
Андриан Күжүгет-биле мобильдиг бөлүкте 6 мал эмчизи ажылдап турар. Тарып боозадылга ажылынга киржири-биле республиканың ветеринария төвүнүң фельдшери Сайгыл Бегзи, Тес-Хем кожууннуң көдээ ажыл-агый эргелелиниң мал эмчизи Мерген Оюн албан-биле чедип келгеннер. 
Көжүп чоруур тарып боозадылга лабораториязының ажылын хынаары-биле ТР-ниң көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем сайыдының бирги оралакчызы Лариса Монгуш кыштагга аалдап четкен.
 “Чоокку чылдарда тарып боозадылга ажылдары чоруттунмайн турган. Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол, регионнуң көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем сайыды Эртине Данзы-Белектиң даалгазында кожууннарга тарып боозадылга төптерин тургузарын айыткан. Хамык кожууннарны мурнай Барыын-Хемчик кожууннуң мал эмчизи Андриан Күжүгет дарый шимченип, идепкейлиг ажылдап кирипкен.
Хүреш, Оксана Монгуштар­ның өг-бүлези бо чылгы мал оол­дааш­кынында чедир албаан хураганнары дээш арай хараа­дап турарын чугаалаан. Ооң чыл­да­гаа­нын хойнуң эдериштирилгезинде деп олар санап турар. Ынчангаш бо чылын аныяк малчыннар тарып боозадылга ажылын эге­лээр дээрге, аажок сонуур­гап, аңаа киржир изиг күзелин бир дугаар илереткеннер.
Чолдак, семис кудуруктуг тыва уксаалыг хойларның кошкарларын Эрзин кожууннуң “Бай-Хөл” уксаажыдылга көдээ ажыл-агый бүдүрүлгезинден сайгарлыкчы Юрий Овчинников садып алгаш, Абаканда уксаажыдылга заводунга ол кошкарлардан алган үрени доңуруп, шыгжаан болуп турар. Бир боозадылга материалының өртээ – 200 рубль. Садыглажыышкынның түңнелинде ооң өртээн 110 рубльге чедир бадырган. 
Абакандан боттарывыстың-на тыва хойларывыстың боозадылга материалын садып, чарыгдал үндүрүп турар бис. Ону доңуруп, шыгжаар лабораторияны Тывага ажыдып алыры бистиң изиг күзеливис – деп, Лариса Монгуш чугаалады.
Дараазында бо көжүп чоруур лаборатория Бижиктиг-Хая, Барлык суурларның аныяк малчыннарынга чедер. Олардан аңгыда Барыын-Хемчик кожуундан 10 малчын хойларын тарып боозадыры-биле керээ чарарынга белен. Малчыннар чүгле боозадылга материалының өртээн төлээр, а тарыышкынны чоруткан мал эмчилериниң ачы-дузазы дээш өске-даа ажылдар халас. 
Барыын-Хемчик кожууннуң көдээ ажыл-агый эргелелиниң начальниги Айдыс Соянның ук кожуунга тарып боозадылга бүдүрүлгезин ажыдарынга киирген үлүү улуг дээрзин сайыттың бирги оралакчызы онзалап айыт­ты. Ооң кылган ажылының түңнелдерин айтырарымга: “Барыын-Хемчик кожууннуң чагырыкчызы Альберт Сарыглар, мал эмчилери-биле сырый ажылдап, улуг ажылды чорутканывыстың түңнелинде бо хүн тарып боо­задылга ажылын кылып турарывыс бо. Ооң кол утказы – малывыстың уксаазын экижидери. Кожууннуң бюджединден чолдак, семис кудуруктуг тыва уксаалыг кошкарларның боозадылга материалын болгаш дериг-херекселдер садарынга 150 муң рубльди үндүрген. Бо хүнде азотта доңурган 1000 боозадылга материалын садып алдывыс. Бир хойну 2 катап ооң-биле тарыыр.
Бо чылын 2016 чылдың “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг”  гу­бернатор төлевилелиниң киржикчилериниң хойларын тарып боозадыры көрдүнген. Бир дугаар төрүүр хойларга бо арга таарышпас. Октябрь 15-те хойларны тарып боозадыптарга, март 15-тен мал оолдаашкыны эгелей бээр. Ол дээрге хураганнарның доругуп өзеринге таарымчалыг үе. Кошкар хойларның шуптузун эдерип шыдавас. Ынчангаш бо ажылдың түңнелинде 100 хойдан 100 хураганны алыр барымдаа 100 хуу магадылал бар деп болур. Кожууннуң көдээ ажыл-агый эргелелиниң кол зоотехниги, тарып боозадылга ажылынга арга-дуржулгазы бедээн Кежик Монгуш аныяк мал эмчилеринге арга-сүмезин кадып, дузалажып турар. Тарып боозадылга ажылы – мал-маганывыстың санын өстүрүп, уксаазын экижидеринге чугула херек чүүл. Күзелдиг мал тудуп турар чон-биле ажылывысты уламчылаар бис” – деп харыылады.
Барыын-Хемчик кожуунда “Племсервис” КХН-ниң мал эмчизи Андриан Күжүгет-биле чай аразында чугаалажып четтигиптим: “Тыва уксаалыг хоювустуң үрезин азоттуг доскаар иштинде доңуруп каан. Чемоданнарда ажылдаарда эргежок чугула дериг-херекселдер база белен. 
Соогу 196 градус чедип турар азоттуг доскаардан доңурган үрени ужулгаш, термостатка суккаш, бичии када-ла эргизер. Улаштыр микроскопка ооң шимчээш­кинин, шын эргискенин хынап көөр. Бир эвес өлүг үрелер таваржы берзе, оларны үндүр бижиир. Боозадылга материалында доңурган хүнүн, дугаарын, уксаазын бижип каан болур. Бир хойга ону 2 катап салыр. Бир дугаар салган соонда, 12 шак болгаш катаптаар. Хойларны будавазы-биле эгезинде тускай сарыг, ооң соонда кызыл будук-биле демдеглеп турар. 
Тарып боозадылга ажылдары кылыр бетинде коданны белеткээр. Кошкар салган, хураган үспээн хойларга бо ажыл чоруттунмас. Коданның байдалын, күш-шынарын хынап көөр. 
Арыг тыва хойларны өзүп көвүдедиринге бо ажыл эргежок чугула. Ооң кол сорулгазы – малывыстың уксаазын экижидери. Арыг тыва хой уксаазын катап тургузуп алырынга 10 ажыг чылдар херек. Ынчалза-даа баштайгы базымны кылып, бир дугаар болганывыска өөрүп тур бис. 
ТР-ниң көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем сайыды Эртине Данзы-Белекке, Барыын-Хемчик кожууннуң чагыргазынга чаа эгелээшкинни деткээни, арга-арыг ажыл-агыйы ыяш материалдары-биле дузалаанынга четтиргенимни “Шын” солунну дамчыштыр илередип тур мен” – деп, ол сеткилинден чугаалады.
Барыын-Хемчик кожуунда нии­тизи-биле 157550 шээр, 15750 бода, 9450 чылгы, 950 сарлык, 180 хаван бар. Бо хөй малды кыштан онча-менди ажырары – барыын-хемчикчилерниң кол сорулгазы.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруктары.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.