1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

УК-ЫЗЫГУУРУНДАН МАЛЧЫН

Бии-Хем кожуунда Өөк суурнуң чоогунда чурттап турар «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» губернатор төлевилелиниң киржикчилери Рафаэль биле Чодураа Сааяларның аалынга четкеш келген болза деп бодап чораан бодалымны ол чер-чурттуг, шериг албан-хүлээлгезин чаңгыс кезекке кады эрттиргеним Юрий Комбужапка ужуражы бергеш чугаалаарымга, ында чүү боор, бир хүн халыткаш-ла келгей бис дээн. Ол-даа ыттан эрттирген-биле дөмей чугаа ыйнаан дээш, херекке-даа албаан мен.   
Бир хүн бажыңга олурарымга даштын машина медеглей берген. Үне халып кээримге, биеэги эжим Юрий бо чеде халдып келген тур. Амыр-менди солушканывыс соонда: «Келген чорук-херээм бүдүрүп алдым, ам дедир чанарым бо. Олур че, Сааяларның аалынга чедиргеш келийн. Суур-биле ол аразы ырак эвес чер, 4-5-ле километр боор” — деп, мени далаштыра берди. «Ол чүү дээриң, оон дедир кээрде чадаглап ат болгай мен» — деп баштактандым. «Ажырбас-ажырбас, даарта база Кызыл кирер чоруум бар апарды, бажыңга хонуп алгаш, эртен кады халдып кирип келгей-ле бис» — деп бо ийин. Малчыннар эргип-кезип, оларның дугайында материалдар чыып белеткээр ажылым ындыг кижи арай деп машина турда, чөпшээрешпес эвес, амырап олуруптум.
Туран уунче чазаглыг орук-биле халыткаш, үр болбаанда «Уюк суур» деп бижиктиг орук айтыкчызының чаны-биле ээп алгаш, бар чыдыр бис. Ыңай-бээр көрзүнүп, аайын тыппайн баргаш: «Бо суурда чорууң бар бе?» — деп, Юрийден айтырдым. «Чок-чок, бажың кирбес бис, баштай-ла Сааяларга четкеш келиил» — дээш, херекке-даа албас, улаштыр халдып бар чор. «Өөк суур чедер болган эвес ийик бис бе» — дээримге, кижим каттыра берди. Мурнунда солуннардан номчаан боордан башка, бо черлерже кээп көрбээн болгаш, Өөк, Уюк чаңгыс чер-дир деп ам чаа билип алганым бо.
Сааяларның кыштаа Чайлаг деп черде бедик эвес даг эдээнде турар болду. Малчыннарның чурттап олурар бажыңындан аңгыда муңгаш мал кажаазы, ажык сери бар. 
Бажыңдан узун шыырак мага-боттуг бир эр үнүп келгеш, бисти уткуп алды. Таныжып чугаалажы бээривиске, малчын Рафаэль Саая ол болду. Часкы дыштанылгазында ада-иезинге дузалажып чедип келген улуг уруу Сайлай хойну кадарып үне берген. Рафаэль боду, өөнүң ишти Чодураа, Рафаэльдиң авазы Светлана Күжүгетовна Саая, бичии дузалакчызы, чеди харлыг оглу Сайрат шупту бир демниг үнгеш, коданында ажыл-ижин кылып каапкаш, ам чаа-ла дүштеп, бажыңче кирип келгенин чугаалап турдулар.
«Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» төлевилелдиң киржикчизи болуру ындыг-ла белен эвес. Кордакчылардан бир дугаар салып турар негелде – бичиизинден-не мал ажылы-биле таныш, ада-иези малчын болуру албан. Чаңгыс чер-чурттуглары Рафаэль биле Чодурааны шилип, губернатор төлевилелинче кииргени таварылга эвес. Аныяктар ка­йызы-даа малчыннар ажы-төлү, ынчангаш мал ажылын эки билир. Рафаэльдиң ада-иези арат ажыл-агый талазы-биле улуг арга-дуржулгалыг. А Чодурааның ада-иези, кырган-авазы, кырган-ачазы база малчыннап чорааннар. Кайызы-даа мал аразынга өскен, ажылды билир-даа болза, арга-сүме кажанда-даа херек апаар. Ындыг үелерде ада-иези арга-дуржулгазын дамчыдып, сүмезин доктаамал берип чоруур.
Мал ажылында эң харыысалгалыг үе — хой оолдаашкынын эки белеткелдиг уткаан. Хойлар апрель эгезинде түлүктеп оолдап эгелээн. Оларның аразында ийистерниң бары аалдың ээлерин өөртүп турар. Малчыннар хүлээнген хойларындан 130-140 хураганны камгалап аптарынга бүзүрелдиг дээрзин, чугаалашкаш, билип алдывыс.
Чырык, суг-биле хандырылгазын сонуургап айтырарымга, Бии-Хем кожуун чагыргазының даргазы Михаил Уюсовтуң   Чаа чыл таварыштыр белекке бергени бензин-биле ажылдаар генераторувус бар — деп, Ра­фаэль чоргаарал-биле чугаалады. Берге айтырыы – суг-биле хандырылга. Кыжын хар эргизип, суурдан суглап ижип турган. Ам чылый бергенде бо айтырыгны, суму чагыргазы-биле демнежип тургаш, шиитпирлеп, кудукту кылдырып алырынга малчыннар бүзүрелдиг.  
Сенгил МОНГУШ.
Авторнуң тырттырган чуруу.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.